'Van Gogh blijkt minder perfect, maar aandoenlijker'

Tien jaar werkten de Amerikanen Steven Naifeh en Gregory White Smith aan hun biografie van Vincent van Gogh, en ze liepen al twintig jaar met het plan rond. „Tot onze verbazing bestond er geen grote, definitieve biografie”, zegt Naifeh. „Er zijn duizenden artikelen en boeken over aspecten van zijn leven en werk geschreven, maar wij wilden de hele persoon laten zien.”

Smith: „Aanvankelijk stonden we doodsangsten uit. Er was zó veel materiaal. En wij beheersen het Nederlands niet.” Naifeh: „We zijn bij het Van Gogh Museum met open armen ontvangen. Dat hadden we niet verwacht, omdat we geen Nederlanders zijn. We hebben talloze artikelen en ook complete boeken in het Engels laten vertalen. We wilden alles gelezen hebben, niet alleen de belangrijke bronnen, maar ook secundaire, op het eerste gezicht onbeduidende getuigenissen.”

Is uw beeld van Van Gogh tijdens het schrijven veranderd?

Smith: „Het mijne zeker. Vooraf ging ik mee in de mythe van het eenzame genie dat in zijn eigen tijd miskend werd, liefdevol ondersteund werd door zijn broer en uit wanhoop een eind aan zijn leven maakte. Wij troffen een persoonlijkheid die veel complexer was, veel minder perfect ook...”

Naifeh: „…maar uiteindelijk aandoenlijker, denken wij. Greg heeft anderhalf jaar lang dag in, dag uit de brieven bestudeerd, als een soort Talmoedisch geleerde. Die brieven worden te vaak gelezen als een soort dagboeknotities, maar juist tegenover Theo probeerde Vincent zichzelf voortdurend te rechtvaardigen. De feiten deden er minder toe. Hun relatie was vaak liefdevol, maar nog vaker antagonistisch. Onze Van Gogh is een lastpost, gekweld, en gekmakend tegenstrijdig, maar ook intelligenter en veel beter in staat tot zelfbeschouwing dan de mythische Vincent. Zijn intense eenzaamheid is voor normaal levende mensen nauwelijks navoelbaar. In Arles had hij wekenlang alleen contact met de vrouw die hem bediende in het restaurant waar hij iedere dag at.”

Hoe kwam u tot uw onthullende hypothese dat hij geen zelfmoord pleegde?

Smith: „Allereerst doordat de geaccepteerde versie niet geloofwaardig was. Hoe heeft hij na het schot dat hele eind naar de herberg in Auvers-sur-Oise kunnen lopen, zonder dat iemand hem zag? Het was een warme zomeravond, iedereen was op straat. Waarom is het pistool niet gevonden? Enzovoort.”

Naifeh: „Waarom zou hij juist op dat moment een eind aan zijn leven maken? Het was niet de zwaarste tijd die hij meemaakte, ook al leken zijn pogingen om Theo met zijn gezin naar Auvers te halen, mislukt. Waarom gaat iemand schilderen als hij van plan is om zelfmoord te plegen? Het klopte gewoon niet.

„Vervolgens hielden we de bronnen over zijn laatste uren tegen het licht. Veel feiten waren afkomstig van collega-schilder Émile Bernard, die niet ter plekke was. In andere bronnen vonden we steeds meer puzzelstukjes die ons tot een alternatieve versie brachten.”

Bent u niet bang dat de ‘onthulling’ de rest van uw biografie zal overschaduwen?

Naifeh: „Dat kunt u wel zeggen, ja. We hebben zo lang aan dit boek gewerkt. Maar de manier waarop iemand gestorven is, dat is niet onbelangrijk. Het zou jammer zijn wanneer ons boek tot een krantenkop gereduceerd zou worden. Maar als het mensen die slechts de mythe-Van Gogh kennen ertoe brengt onze biografie te lezen, dan kunnen we daar alleen maar dankbaar voor zijn.”

Bas Heijne