Kansen en risico's van een kabinet dat alles al weet

Gaat Nederland na 30 jaar vrijheidsideologie à la Reagan en Thatcher eindelijk ook de rekening opmaken? Met occupydenhaag en occupyamsterdam worden het regeringscentrum en de bankwereld er vandaag aan herinnerd dat die planeten bij een deel van de bevolking hun geloofwaardigheid hebben verloren. Het is de vraag of het kabinet-Rutte daar conclusies aan weet te verbinden.

De voortekenen zijn niet gunstig. Bij de eerste verjaardag van het kabinet feliciteerden de deelnemers aan de gedoogcoalitie vooral zichzelf. VVD-fractievoorzitter Blok wil nog vier jaar door, zei hij tegen Nu.nl, ervan uitgaand dat de eerste periode wordt volgemaakt. Het CDA zoekt wat verzetsruimte maar kan zich niet veroorloven hardop te klagen. Geert Wilders vergrootte zijn politieke hefboom door nog eens te waarschuwen dat PVV-instemming met extra bezuinigingen geen uitgemaakte zaak is.

Premier Rutte en de SGP wijzen er graag op dat het land zelden zo’n levendig parlementair debat heeft gekend als onder dit minderheidskabinet. Dat dreigt een aanvaard cliché te worden. Het is waar dat de PVV niet meedoet als het gaat over Europa of Afghanistan. Dat vraagt om gelegenheidspartners, waarvan de SGP de handigste is. Overigens is het regeer- en gedoogakkoord een harnas dat minimale bewegings- en denkruimte laat. Met 18 miljard bezuinigingen als looprek.

Wie over de zinnigheid van al die in beton gegoten maatregelen of zwijgzones wil praten klopt tevergeefs aan bij Rutte I. Kijkend voorbij de borstklopperij over ingezette hervormingen blijken veel bezuinigingsoperaties met een aan autisme grenzende koppigheid te worden doorgevoerd. Zelden of nooit wordt de onderliggende redenering onthuld, of aannemelijk gemaakt.

Zelfs de redelijkst lijkende bewindsman past binnen dit patroon van sprekende robots. Minister Kamp luisterde vorige week geduldig naar de zorgen van een stuk of honderd uitvoerders van de sociale zekerheid. Zij wezen erop dat de verbouwingen die het kabinet in gang heeft gezet, soms moeilijk uitvoerbaar zijn, of hopeloos makend voor de legitieme ontvangers. Terwijl al immense bezuinigingen zijn ingeboekt. De baat is binnen.

Ja, zei minister Kamp, er zijn altijd wel mensen die ergens bezwaar tegen hebben, maar als wij niet zelf het mes in de overheidsuitgaven zetten, dan doen anderen het voor ons. Hij ging niet of nauwelijks in op de vragen uit de praktijk. Minzaam, ontwapenend Twents. Maar hij gaf geen sjoege.

Net als die andere vaak bejubelde VVD-bewindspersoon, Edith Schippers. De manier waarop zij de loyale, evident niet-geldbeluste huisartsen heeft geschoffeerd met een voor haar begroting geringe bezuiniging, is verbluffend. Juist die artsen wegzetten als graaiers is – ook als je op de televisie niet wordt weersproken – een schandelijke tactiek.

Materieel was haar verhaal zwak want de huisartsen moesten van haar voorganger Klink juist meer verrichtingen gaan organiseren die zij goedkoper kunnen doen dan specialisten en ziekenhuizen. Meer werk, meer kosten. Dat afschilderen als zelfverrijking is onwaarachtig. En stom, als je die mensen voortdurend nodig hebt om de kosten te beheersen. Voor dit soort autisme zal de huisarts nu weer gewoon een verwijsbriefje schrijven.

Wie kijkt naar de zware jongen onder de VVD-ministers, Ivo Opstelten, ziet ook betrekkelijk veel PVV-pleasing maatregelen. Minimumstraffen opleggen bijvoorbeeld. Impliciete boodschap: rechters zijn te soft. Maar gewone wetshandhaving van het rookverbod, ho maar. Liever een wit voetje in het café. Ook quat rookbeleid laat Schippers het afweten. Bij het kraakverbod zijn we flinker. Net als bij het aantrekken van de soft drugs-teugels – ondanks het immense succes van de Amerikaanse ‘war on drugs’.

Dit kabinet is onderling tevreden met ‘afspraak is afspraak’. Dat is ook een deugd in het gewone leven. Het vervelende van regeren is dat de wereld al is veranderd, voordat je afspraken op papier staan. De Europese crisis was ook vorig jaar al in zicht – er waren amper consequenties verbonden aan de crisis van 2008. Vrij absurd nu te regeren met een partner die je op die absolute hoofdzaak voor gek verklaart.

De verontwaardigden van Wall Street, Amsterdam en Den Haag wonen overal. Het is wel makkelijk om ze voor links uit te maken, en lekker door te regeren op je oude kompas, maar als Frits Bolkestein die bonussalarissen nu ook krankjorum vindt, als Ruud Lubbers bij herhaling vraagt om het casinokapitalisme aan banden te leggen, is er dan werkelijk heldenmoed voor nodig om verder te kijken dan de huidige bankverhoudingen? Of de versteende woonmarkt?

Natuurlijk is er verband tussen het verbieden van discussie over de aftrek van hypotheekrente en het Malieveld. Is het werkelijk zo eng om het hypotheekrentevoordeel, dat vooral bij de rijksten terecht komt, in pakweg dertig jaar terug te brengen tot nul? Met de bijbehorende maatregelen om weer een gezonde huurmarkt te krijgen. Zoals de AOW-leeftijd verhogen met twee maanden per jaar ook best te overleven was. De meeste mensen hebben allang door wat moet.

Het is goed dat dit kabinet van zijn teamgeest geniet. Dat was onder Balkenende IV wel anders. Het biedt kansen om te doen wat nodig is, in plaats van wat afgesproken was. Maar blind bezuinigen is een erfstuk van Reagan en Thatcher: die zagen een kleinere overheid als een doel op zichzelf. Zolang je niet definieert wat overheidstaken zijn en wat je tot de overheid rekent, blijft het borrelpraat en cijfertrucs.

Wat neoliberalisme ook precies mag zijn, 2011 vraagt iets originelers. Eerlijker, humaner, blijvender.

marc chavannes

Wilt u reageren? Mail naar

opklaringen@nrc.nl