VOC-mentaliteit van Knapen

Vijf jaar geleden liet toenmalig premier Jan Peter Balkenende zich ontvallen dat Nederland niet moest zeuren maar beter een voorbeeld kon nemen aan de ‘VOC-mentaliteit’. Veel hoon was zijn deel.

Misschien wel te veel hoon, blijkt nu. Want met het besluit van staatssecretaris en partijgenoot Ben Knapen (Ontwikkelingssamenwerking, CDA) om zijn subsidie voor het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) per 2013 stop te zetten, krijgt de VOC-mentaliteit een opdoffer. Er is in Nederland immers bijna geen plek te vinden waar de Vereenigde Oostindische Compagnie zo tastbaar voortleeft als het Tropenmuseum.

Niet alleen bij het KIT in Amsterdam, dat binnen een jaar een korting van 20 miljoen euro op een totale omzet van 48 miljoen moet zien op te vangen, is geschokt gereageerd op het besluit van de regering. De hele museumwereld staat op de achterste benen.

De kritiek richt zich niet alleen op het tempo. Het Tropenmuseum krijgt maar een jaar de tijd om alternatieve inkomstenbronnen te vinden. Er zijn ook andere bezwaren. Het KIT heeft naam gemaakt met een succesvol kindermuseum. Het Tropenmuseum trekt jaarlijks bijna 200.000 bezoekers, waarmee het net niet in de top-10 van Nederland staat. Bovendien is het KIT ook een onderzoekscentrum.

„Ontluisterend”, zo noemt Siebe Weide, directeur van de Nederlandse Museumvereniging, het besluit. „Totaal verkeerd en buiten de orde”, meent directeur Wim Pijbes van het Rijksmuseum. En contraproductief. Musea die plaats bieden aan cultureel erfgoed overzee zijn volgens hem „vitaal in community building”.

Zou dat laatste nu juist de reden zijn? Gemeenschapsvorming over grenzen heen is immers niet bepaald een prioriteit van het kabinet, zolang het afhankelijk is van zijn gedoogpartner PVV. Deze redenering is vermoedelijk te achterdochtig. Staatssecretaris Knapen zei althans dat hij de begroting van ontwikkelingssamenwerking liever besteedt aan een kernactiviteit als Benin dan aan een museum in Amsterdam.

Daar is iets voor te zeggen. Globaal gesproken zijn er in Nederland drie soorten musea: particuliere, gemeentelijke en rijksmusea die door het ministerie van OCW worden ondersteund. Op zich is het raar dat het Tropenmuseum en het gefuseerde Nationaal Militair Museum worden gesubsidieerd door Buitenlandse Zaken en Defensie. Cultureel erfgoed hoort bij het departement van OCW, dat afwegingen moet maken en de 28 rijksmusea bovendien eens integraal tegen het licht moet houden.

Wellicht is de korting op het Tropenmuseum een subtiele manoeuvre van staatssecretaris Knapen om deze discussie op de agenda te krijgen of af te dwingen dat OCW zijn verantwoordelijkheid neemt. De historicus Knapen weet echter ook dat dit een gok is die ten koste kan gaan van het historische bewustzijn dat in Nederland toch al onder druk staat.