Rietman als fenomenale, haatspuwende psychopaat

Toneel

Gekluisterd

Van Enda Walsh door het Nationale Toneel. Regie: Johan Doesburg.****

Het is een inktzwart stuk, Bedbound (2000) van de Ierse toneelschrijver Enda Walsh (1967). Een vader en een dochter leven tot elkaar veroordeeld in een krappe kamer, op en rond het bed. Zij heeft polio en een achterstand omdat ze al tien jaar lang de kamer niet heeft verlaten. Hij verkiest juist de kamer als schuilplaats. Ooit succesvol, met een keten meubelzaken, heeft hij alles voor zichzelf verpest door zijn niet te onderdrukken haat en agressie jegens anderen, de buitenwereld. Hij vertelt haar zijn verhaal, zij hem het hare.

Gekluisterd, heet het in de adembenemende vertaling van Marcel Otten. Die schiep een waar Nederlands equivalent voor de snoeiharde tekst; genadeloos en virtuoos in zijn taalgeweld. In van haat doordrenkte taalvondsten schept de vader zijn sadistisch universum. In die woedende taal schuilt een grote poëzie.

Het toneelbeeld is al even krachtig en meedogenloos: een kleine, benauwende, helwitte doos die de kamer voorstelt. In het midden het bed, met smoezelig matras. Dit is het domein van de dochter, gespeeld door Sophie van Winden. Onherkenbaar toegetakeld is zij; bleek, met diepe, donkere wallen en een lam been. Ze speelt de kinderlijke dochter overtuigend: soms onzeker, dan weer sterk. Om het bed heen beent Mark Rietman als de vader. In een woedende monoloog, onderbroken door poëtische interrupties van haar, komen wij gaandeweg achter zijn gewelddadige verleden. Rietman is fenomenaal als haatspuwende psychopaat.

Deze harde, gevoelloze ondernemer kon eenvoudig de ziekte van zijn kind niet aan, lijkt het. Als de moeder sterft komt het tot een verwarrende, roerende confrontatie met zijn dochter. De twee zijn nu tot elkaar veroordeeld, en dat is even gruwelijk als hoopvol.

Herien Wensink