McMafia? Niet nodig

‘McMafia’ luidde de term voor grens-overschrijdende misdaad die journalist Misha Glenny in 2008 muntte in zijn gelijknamige boek. Maar moeten boeven de grens nog over? Uit Glenny’s nieuwe boek én uit een studie naar de betekenis van zijn term blijkt dat crimineel zijn ook prima kan vanachter de laptop. McMafia is iCrime geworden.

A local undertaker looks on at the covered body of alleged mobster Pasquale Russo, who was killed by two gunmen hiding in a stolen ambulance downtown Qualiano, on the outskirts of Naples, southern Italy, Wednesday Nov. 8, 2006. According to reports, investigators say the murder could signal the restart of a bloody Camorra (Mafia-like crime syndicate) war, after an eight-day ceasefire following the signing of a "security pact" between the Italian government and local authorities. (AP Photo/Salvatore Laporta) AP

Federico Varese: Mafias on the Move. How Organized Crime Conquers New Terroritories. University Press Group, 288 blz. €34,-

Er is de afgelopen jaren een hele reeks boeken en rapporten verschenen waarin wordt gewaarschuwd voor een ‘maffia zonder grenzen’, voor de ‘transnationale georganiseerde misdaad’. De gedachte hierachter is dat misdaadgroepen zich door mondialisering steeds minder gelegen laten liggen aan nationale grenzen. Na de instorting van de Sovjet-Unie en de opkomst van landen als China, India, Brazilië, Zuid- Afrika zijn er nieuwe markten bijgekomen. De georganiseerde misdaad gedraagt zich eigenlijk net als een multinational, zo is de theorie.

Dat beeld klopt maar zeer ten dele, aldus Federico Varese. Hij is hoogleraar criminologie aan de universiteit van Oxford en heeft naam gemaakt met een boek over de Russische maffia (2004). In zijn nieuwste boek, Mafias on the Move, onderzoekt hij het effect van mondialisering op de georganiseerde misdaad. Wanneer proberen misdaadgroepen hun activiteiten uit te breiden? Waardoor lukt dat soms wél, soms niet?

Varese heeft veel gevoel voor details. Tussen tabellen en statistieken staan passages direct een thriller in kunnen. Na de massale emigratie van Italianen ruim een eeuw geleden ontstond er in New York een sterke Italiaanse-Amerikaanse maffia, maar in de Argentijnse stad Rosario kregen geëmigreerde Italiaanse maffiosi geen poot aan de grond.

Hongarije

In de jaren negentig werden Russische criminelen actief in onder meer Rome en in Boedapest, maar alleen in Hongarije wisten ze succes te boeken. En hoewel de snelle economische veranderingen in China tal van mogelijkheden bieden, hebben de Triades uit Taiwan daar maar een beperkte invloed gekregen.

De georganiseerde misdaad wil niet altijd haar traditionele gebied verlaten, en als ze dat doet, loopt dat niet altijd succesvol af, zo is Vareses conclusie: het hele idee van een ‘vloeibare’ maffia (de term is van de Italiaanse antimaffiacommissie) die overal ter wereld haar macht kan uitoefenen, klopt niet.

Wat verklaart die verschillen? De belangrijkste factor is volgens Varese of het nieuwe ‘filiaal’ de controle weet te krijgen over het gebied waar het zit. Neem het Italiaanse beleid om in de jaren zestig en zeventig maffiabazen uit het zuiden verplicht huisarrest te geven in steden in het noorden van het land. In het stadje Bardonecchia, in het noordwesten, leidde dat tot de opkomst van een noordelijk ‘filiaal’ van de ’ndrangheta, de machtige georganiseerde misdaad uit Calabrië. De verbannen maffiabaas Rocco Lo Presti profiteerde in Bardonecchia van een bouwgolf: hij kon uit Calabrië tientallen arbeiders leveren die niet moeilijk deden over vakbondsrechten en hij kon beïnvloeden wie de lokale bouwopdrachten kreeg. Het is een berucht geval in Italië: in 1995 werd de gemeenteraad van Bardonecchia ontbonden omdat die in de greep was geraakt van de maffia.

Heel anders liep het in Verona. Ook daar werden peetvaders uit het zuiden naar toe gestuurd. Maar hun pogingen greep te krijgen op de drugshandel faalden. De aanvoer was te divers en bestaande aanvoerkanalen functioneerden al goed. Een poging om lokale ondernemers onder druk te zetten mislukte, temeer omdat die vooral geld verdienden met de export – en de buitenlandse afnemers zijn zonder lokale machtsbasis daar nauwelijks te beïnvloeden. In Verona konden verbannen peetvaders geen nieuwe machtsbasis opbouwen.

Open deur

Wat betekent dit voor de strijd tegen de georganiseerde misdaad? De effectiefste manier om de maffia aan te pakken is ervoor te zorgen dat er geen vraag is naar haar diensten, schrijft Varese. Dat lijkt een open deur, maar concreet betekent het nogal wat: een open economie zonder monopolies, een overheid die burgers en ondernemers beschermt, een politiek systeem waar geen stemmen gekocht worden. Concreet sociaal en economisch beleid kan in dat opzicht dus effectiever zijn dan meer politie en repressie. Dat is zowel voor ontwikkelde landen als voor opkomende economieën een belangrijke conclusie. Wie de maffia wil bestrijden, zorgt voor scholen, werk en een open samenleving.

De centrale stelling, dat de macht van de maffia berust op het vermogen om een bepaald gebied onder haar controle te krijgen, heeft nog een andere implicatie. Maffiabendes zijn niet als multinationals op zoek naar mogelijkheden om elders een dochteronderneming te openen. In vrijwel alle gevallen die Varese onderzocht, hebben maffialeiders zich verplaatst onder dwang. Hun drijfveer was niet dat ze elders nieuwe kansen zagen – al grepen ze die kansen wel aan. Om geld wit te wassen, om drugs of wapens te kopen, is het vaak ook overbodig om elders een ‘filiaal’ te creëren. Mondialisering maakt het mogelijk je zaken te regelen vanuit een appartement in Moskou of een dorpje in Calabrië.

Dat laatste is een belangrijke kanttekening bij Vareses onderzoek. Hij laat overtuigend zien dat de georganiseerde misdaad niet opereert als een multinational. Impliciet wijst Varese dan ook de term ‘McMafia’, van de Britse journalist Misha Glenny, af. Maar dat neemt niet weg dat internet en mondialisering maffiabendes in staat stellen vanuit hun thuisbasis hun tentakels verder uit te strekken dan ooit tevoren.