Dierentuinolifantjes sterven ineens vaak

In de Verenigde Staten overlijdt één op de vijf jonge dierentuinolifantjes aan herpes.

Het virus slaat nu over de hele wereld toe.

** FILE ** Two elephant calves drink water at a water hole in this May 27, 2005 file photo in Kenya's Tsavo East national park. Kenyan elephants _ a gauge of the East African country's wildlife and a source of tourism _ are increasing, after successful anti-poaching measures and bans on the illegal ivory trade, wildlife officials said. In Tsavo, Africa's second-largest game reserve, 11,700 elephants were recorded during a five-day aerial census last month, according to the Kenya Wildlife Service, representing growth of more than 4 percent on the previous count three years ago. (AP Photo/Karel Prinsloo) AP

De helft van de sterfgevallen van jonge olifanten in dierentuinen wordt veroorzaakt door een herpesvirus. Dierentuinen wereldwijd gaan samenwerken in de strijd tegen het virus. „In Amerika is de situatie nog ernstiger dan in Europa”, zegt dierenarts Willem Schaftenaar van Diergaarde Blijdorp in Rotterdam. „Daar overlijdt een op de vijf jonge olifanten aan het herpesvirus. De dierentuin van Houston verloor in korte tijd drie van zijn jonge olifantjes, en nog eens drie andere olifanten die hij aan andere dierentuinen leverde.”

Het virus nestelt zich met name in de endotheelcellen, de cellen die de bloedvatwanden bekleden, vertelt Schaftenaar. „Bij ernstige infectie raken die zo lek als een mandje, waardoor het dier door zijn hele lijf bloedingen krijgt. Er is dan niets meer aan te redden.”

Onder leiding van de Rotterdamse viroloog Ab Osterhaus werken onderzoekers nu aan een vaccin. Schaftenaar riep deze week in het Oceanium van zijn dierentuin een internationale conferentie bijeen van wetenschappers en vertegenwoordigers van verschillende dierentuinen in de wereld om te bespreken hoe zij gezamenlijk zouden kunnen meewerken aan het testen van het middel.

„Het vaccin is er nog niet”, zegt Osterhaus, ook aanwezig op het congres in de Haaienzaal van het Oceanium. Zijn team begon anderhalf jaar geleden met de ontwikkeling en zal binnen afzienbare tijd met een experimenteel vaccin komen. Dat moet dan nog worden getest op veiligheid en werkzaamheid. En daarvoor wil hij de medewerking van zoveel mogelijk dierentuinen in de wereld.

„Iedereen zal natuurlijk vragen om elk olifantenkalfje te enten. Maar zo gaan we het dus niet doen”, zegt Osterhaus streng. Hij wil de olifanten netjes indelen in twee groepen, waarbij de ene vaccin krijgt en de ander niet.

„In ons laboratorium werken we aan geavanceerde menselijke vaccins tegen vogelgriep en pandemische griep”, zegt Osterhaus. „Het werk aan het vaccin tegen olifantenherpes kunnen we er met onze linkerhand bij doen.” De constructie is hetzelfde. Een verzwakt pokkenvirus, dat zich niet kan vermeerderen, dient als drager. Het brengt een stuk DNA dat codeert voor een eiwit van de ziekteverwekker in de lichaamscellen. Als lichaamscellen dit eiwit produceren, volgt een felle immuunreactie die later bescherming geeft tegen de echte ziekteverwekker.

Herpesvirussen zijn al vroeg in de evolutie ontstaan en evolueerden mee met soorten, legt Osterhaus uit. „Iedere diersoort heeft zo zijn eigen herpesvirussen, van mosselen en reptielen tot aan mensen en olifanten. Waarschijnlijk is het olifantenvirus al heel oud en bestond het ook in de tijd van de mammoeten.”

Virus en gastheer hebben dus lange tijd gehad om zich aan elkaar aan te passen, waardoor infecties normaal gesproken mild verlopen. Maar net als bij menselijke herpes steekt de infectie de kop op als het afweersysteem minder actief is, bijvoorbeeld door stress of ouderdom. Dat met name jonge dieren het slachtoffer zijn, kan Osterhaus wel verklaren. „Een herpesbesmetting blijft levenslang in het lijf aanwezig. Als de dieren geboren worden, krijgen ze nog de immuniteit van hun moeder mee. Maar die raken ze kwijt naarmate ze ouder worden. Als ze niet van tijd tot tijd in aanraking komen met het virus, zijn ze op wat oudere leeftijd – rond tien jaar – uiterst gevoelig en moeten ze een infectie vaak met de dood bekopen.”

De situatie is alarmerend, temeer daar het virus nu ook bij wilde Indische olifanten in India, Cambodja en Thailand is opgedoken. „Een Indiase dierenarts-onderzoeker die hier op het congres sprak, vertelde dat hij in anderhalf jaar tijd 23 gevallen van sterfte door herpesinfectie was tegengekomen”, zegt Schaftenaar. Vermoedelijk hadden wilde olifanten het virus altijd al, maar eist het nu meer slachtoffers omdat populaties meer en meer versnipperd raken.

Afrikaanse olifanten zijn ook bevattelijk, maar in het wild zijn er nooit slachtoffers gevonden. Schaftenaar: „Mogelijk worden die al opgegeten door roofdieren en aaseters, voordat we ze kunnen vinden.”

Het onderzoek kan uiteindelijk ook in de natuur worden toegepast, zegt Osterhaus. „Misschien is het vaccin straks wel de redding van de wilde olifant.”