de leeslokker

Boekenwurm, leeslui of gameverslaafd – er is amper een 8-jarige die Geronimo Stilton kan weerstaan. Kinderen volgen hem tot 20.000 mijlen onder zee, waar zeemuizen een monster hebben gezien.

Hij is een muis met menselijke trekjes, die zowel schrijver is als hoofdrolspeler in zijn boeken. Deze zachtaardige uitgever, Geronimo Stilton, raakt geheel tegen zijn zin voortdurend in allerlei avonturen verzeild, en is op die manier een kinderboekenheld geworden die niet zonder superlatieven kan.

Geronimo is een ‘gi-ga-succes’, een ‘muizenmirakel’. In de Nederlandse boekwinkel staan 110 verschillende titels over Stilton en een aantal spinoffs, zoals muizin Thea Stilton, de zus ván, knutselboeken en ‘verknaagde’ klassiekers ‘vrij naverteld’ door Geronimo Stilton, zoals het 142 jaar oude Twintigduizend mijlen onder zee van Jules Verne: ‘De zomer van 1866 begon met een schokkend bericht. Zeemuizen hadden een geheimzinnig wezen gezien, eerst in de Stille Oceaan, maar later ook in de Atlantische en Indische Oceaan. Het leek wel of het overal tegelijk was!’

Het grote succesnummer is de Fantasia- reeks, waarvan volgende week het zesde deel verschijnt. De gewone ‘Stiltons’ lopen al aardig, het is echt gaan hollen met Fantasia, de avonturen die Geronimo in zijn fantasie beleeft. Een eerste oplage begint met 25.000. Fantasia V won dit jaar de prijs van de Nederlandse Kinderboekenjury 2011 in de categorie 6-9 jarigen. Het jaar ervoor won Fantasia IV trouwens dezelfde prijs. In 2008 riepen Vlaamse kinderen Fantasia uit tot mooiste kinderboek aller tijden.

Grafische grapjes

De Stiltons zijn een kruising tussen een kleurig stripboek en een leesboek, zou je kunnen zeggen. Maar daarmee doe je het onrecht. Meer precies kun je vaststellen dat plaatjes en tekst in elkaar overgaan. Er zijn grafische grapjes, cartooneske tekeningen, zoekplaatjes, sprongetjes in de tijd, en veel aparte kadertjes. Belangrijke woorden krijgen nadruk met kleur of in een ander lettertype. Uitgeverij De Wakkere Muis gebruikt er 2300 verschillende fonts voor.

De gebonden boeken zijn glad en tegelijk van een niet kinderachtige stevigheid. Fantasia heeft een gouden omslag, als je het openslaat ruik je de geuren (volgens Europese richtlijnen EN71, deel 3a) die zijn meegedrukt. De lezer wrijft over het papier er ruikt de geur van draken en heksen, of ‘feeën bij de poort van diamant’.

Boekhandels moesten in het begin echt worden overgehaald, zegt Loes Randazzo, de Nederlandse scout die Geronimo Stilton heeft ontdekt in Italië. „Ze vonden het te weinig een leesboek, de grafische grapjes waren te speels. Ik zei, en dat zeg ik nog: dat is de wereld van nu, daar moet je geen oordeel over vellen.”

Een Italiaans collectief schrijft de boeken ‘naar een idee van Elisabetta Dami’. In Italië verscheen de eerste Geronimo Stilton in 2001, waarbij Dami haar identiteit aanvankelijk zorgvuldig verborg, om van Geronimo een mythe te maken. Het moest om hém gaan. „Dat is gelukt”, zegt Randazzo. „Kinderen schrijven naar Geronimo Stilton, Neef Klem krijgt post.”

Randazzo heeft verreweg de meeste van de ongeveer 110 boeken vertaald. „Je hoeft mij niet meer te vertellen hoe het moet. Ik heb leren lopen en nu kan ik echt wel rennen. Ik bén Geronimo.”

De grapjes moeten overkomen, zegt ze, maar kunnen soms niet letterlijk worden vertaald. „Muis is topo in het Itailiaans, topolino muisje en Topolino is Mickey Mouse. Daar kun je veel kanten mee op. Top, top-muis. In het Nederlands moet je een andere oplossing verzinnen. Of een andere naam, de vader van Duifje heet hier Grafknager, hij is uitvaartbegeleider. De beroemde uitroep van Geronimo is mille mozzarelle, ik maakte daarvan gi-ga-geitenkaas.”

Klassieke mythologie

De verhalen zijn opgewekt van toon. Politiek en geweld zijn taboe, dat heeft bedenkster Dami zo bepaald. In Fantasia regeert de fantasie met sprookjesfiguren als heksen, aardmannen en ridders. En passant komt klassieke mythologie in brokjes voorbij. Over Arakne, Atlantis, Excaliber, zo luchtig, dat lezers niet eens door hebben dat het eigenlijk steenoude verhalen zijn.

„We weten dat Geronimo geen hoge literatuur is”, Randazzo zegt het zelf. „Wat mij toch de grootste voldoening geeft is dat kinderen massaal gaan lezen tegen de klippen op, tegen de spelletjescultuur, de tv, de games. Ik wéét dat ze daardoor vanzelf doorgaan naar andere boeken. Wat heb ik zelf vroeger allemaal niet gelezen? Pitty en De Vijf van Enid Blython, Arendsoog. Nu lees ik Dante Alighieri, en ben ik de grootste fan van Sándor Márai.”

Leert Geronimo Stilton moeilijk lezende kinderen lezen? Op de site van de Nederlandse Kinderjury schrijft ‘René’: „Ik vind lezen niet leuk! Maar door de Fantasia-reeks van Geronimo Stilton lees ik nu tot diep in de nacht.” En ‘G-boy’: „geronimo je boeken zijn de beste eerst was lezen stom tot ik jou boeken las en niet die geuren zijn alleen leuk ook het verhaal niet meer tekenen maar lezen”

Het is nog niet wetenschappelijk onderzocht, of de Stiltonboeken een leesbevorderend effect hebben, zegt Rita Ghesquière, emeritus hoogleraar kinderliteratuur aan de KU Leuven. Maar, voegt ze daaraan toe: „Uit gesprekken met ouders en leerkrachten kan ik wel bevestigen dat veel volwassenen bij moeilijke lezers een Stilton-effect vaststellen.”

Zelf prees ze Geronimo Stilton en andere ‘controversiële series’ twee jaar geleden in haar afscheidscollege „Wij zijn verhalen”. De boeken van Geronimo Stilton, leerde Ghesquière kennen via haar kleindochter. „Geronimo Stilton is op dit ogenblik de meest succesvolle leesbevorderaar. Hij zet kinderen aan het lezen en leert hen spelen met taal.”

Ja inderdaad, erkent Ghesquière, er wordt veel herhaald. ‘Via dergelijke serieboeken leren kinderen hoe een verhaal in elkaar steekt, story grammar heet dat. „Series scheppen ook een emotioneel gevoel van veiligheid: de zekerheid dat de wereld zinvol is, dat volwassenen de wereld beheersen en dat je zelf aardig op weg bent om dat te doen. Stilton biedt een opstap naar culturele geletterdheid.”

Fantasia 6 verschijnt op 18 oktober. De delen in de Fantasia-reeks kosten € 24,95. Gewone Geronimo-avonturen € 9,95. De boeken worden uitgegeven door De Wakkere Muis.

    • Marieke van Twillert