Wordt de Geefwet een kunstcollectebus?

Het kabinet wil het geven aan culturele doelen aantrekkelijker maken. Instellingen reageren positief, maar fiscalisten zien grote bezwaren.

ilt u minder belasting betalen? Geef dan meer geld aan het Rijksmuseum.’ Directeur Wim Pijbes schudt de reclameslogan zo uit zijn mouw, als hem wordt gevraagd naar de nieuwe Geefwet. „Ik vind de Geefwet een groot gebaar van het kabinet. Dit is het wisselgeld voor de bezuinigingen. Met deze Geefwet wordt het haast immoreel om niet aan cultuur te geven.”

Het kabinet wil het geven aan cultuur vanaf volgend jaar extra belonen. Wie geld schenkt aan een culturele instelling mag dat bij de belastingaangifte voor 150 procent aftrekken van zijn inkomen, in plaats van de 100 procent die geldt voor andere goede doelen. De Tweede Kamer moet hier nog mee instemmen.

Net als andere directeuren van culturele instellingen is Pijbes hard aan het rekenen hoe hij de Geefwet ten volle kan benutten. Met staatssecretaris Weekers (Financiën, VVD) wil hij overleggen over een standaardformulier voor de verhoogde giftenaftrek, dat gevers kunnen downloaden van internet en daarna door hun notaris kunnen laten ondertekenen. „Met zo’n formulier in de hand zou ik, alsof het een moderne collectebus is, kunnen langsgaan bij mijn grote gevers.”

Ook het Concertgebouw in Amsterdam, dat net als het Rijksmuseum al langere tijd bezig is een kring van gevers op te bouwen, ziet de Geefwet als een „steun in de rug”. Het Concertgebouw verkoopt sinds begin september ‘jubileumaandelen’, voor 250 euro per stuk. Daarbij hoort wel een schenking van 12.250 euro, die in vijf jaar wordt betaald. De schenking kost gevers na belastingaftrek netto 1.176 euro per jaar. Als de Geefwet door de Tweede Kamer wordt goedgekeurd en in 2012 ingaat, betaalt de schenker netto nog ‘maar’ 539 euro per jaar.

Zal de Geefwet de bezuinigingen op cultuur inderdaad goedmaken? Het kabinet hoopt van wel. Op Prinsjesdag werden dertig A4’tjes met voorstellen gepresenteerd, die het geven aan cultuur in Nederland moeten bevorderen. „Wij weten dat de Nederlander vrijgevig is, maar de culturele sector krijgt daarvan relatief weinig”, zei staatssecretaris Frans Weekers (Financiën, VVD) in een interview in deze krant. „Mensen denken dat die sector zijn hand wel bij de overheid kan ophouden. Door de Geefwet hopen we dat cultuur meer haar eigen broek kan ophouden.”

Nederlanders gaven in 2009 voor 4,7 miljard euro aan goede doelen. Nog geen 10 procent daarvan werd gegeven aan cultuur. Organisaties die zich inzetten voor het bestrijden van ziekten of het stimuleren van sport halen meer binnen. Het kabinet wil dat er bij cultuurliefhebbers een culture of giving ontstaat en bij culturele instellingen een culture of asking.

Kritische belastingdeskundigen

Maar volgens Marnix van Rij, voormalig CDA-voorzitter en werkzaam als belastingadviseur en partner bij Ernst & Young, komt de Geefwet wel wat laat. „Eerst heeft het kabinet de boodschap afgegeven dat er gekort zou worden op cultuur en dat het btw-tarief omhoog gaat. Het kabinet had precies op hetzelfde moment flankerend fiscaal beleid bekend moeten maken om het ondernemerschap te stimuleren. Nu bestaat de Geefwet uit een paar fiscale snoepjes om het leed voor de culturele sector wat te verzachten, terwijl met andere sectoren ongelijkheid wordt gecreëerd.

Zo juichend als culturele instellingen reageren, zo kritisch zijn belastingdeskundigen over de Geefwet. Sigrid Hemels, hoogleraar belastingrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, vindt de verhoogde giftenaftrek „een slecht plan”. Die hogere belastingaftrek komt niet ten goede aan de culturele instellingen maar aan de gevers, betoogt zij. Het voortrekken van de culturele sector versterkt bovendien de negatieve gevoelens over de culturele sector. In andere sectoren mogen giften niet voor 150 procent worden afgetrokken, maar blijft de aftrek 100 procent. Hemels: „Mijn grootste bezwaar is dat je toch al vermogende gevers extra subsidieert. Het kabinet zou niet de giftenaftrek moeten verhogen, maar kan beter een bonus invoeren voor culturele instellingen die giften binnenhalen.”

Ook andere deskundigen betwijfelen dat de verhoogde giftenaftrek zal leiden tot meer geven. Kirsten Rohde, universitair hoofddocent gedragseconomie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, legt uit dat veel mensen doen aan mental accounting; in hun hoofd gooien ze alle aftrekposten op één hoop. „De extra belastingaftrek voor cultuur heeft dan nauwelijks invloed op hun gedrag.”

Ryclef Rienstra, directeur van de Van den Ende Foundation, vindt de Geefwet een „eerste belangrijke stap” om het geven aan cultuur te stimuleren. Maar volgens hem is er méér nodig om het geefgedrag van Nederlanders te beïnvloeden. „Gevers laten zich niet primair leiden door fiscale motieven; mensen geven geld uit affiniteit met een goed doel. Wat het kabinet nog moet doen, is duidelijk maken waarom het belangrijk is dat mensen geven aan cultuur. Het kabinet moet afstand nemen van zijn aanvankelijk negatieve kwalificaties over cultuur. Cultuur moet weer een positieve connotatie krijgen in het kabinetsbeleid.”

„Het kabinet geeft tegenstrijdige signalen af”, vindt ook Axel Rüger, directeur van het Van Gogh Museum. „Aan de ene kant moeten culturele instellingen meer geld verwerven, maar aan de andere kant heeft het kabinet een negatief beeld geschetst van de sector. Het zou goed zijn als het kabinet meer vertrouwen zou uitspreken in de culturele sector en de waarde van cultuur voor Nederland benadrukt. Dat zou hand in hand moeten gaan met deze Geefwet.”

Verzameling wijzigingen

Voor sommigen is het een teleurstelling dat de Geefwet geen echte wet is maar een verzameling fiscale wijzigingen in verschillende belastingwetten. Josine Meurs, directeur van Publiek, de belangenvereniging voor cultuurliefhebbers, zei op Prinsjesdag: „Het kabinet geeft zelf aan dat het vooral gaat om het optimaliseren van bestaand beleid en het uit de weg ruimen van ‘eventuele oneffenheden’. Weer geen visie of ambitie. Men spreekt niet over de verwachte of beoogde maatschappelijke effecten en verwachte opbrengst voor de kunst en cultuur.”

Ook Theo Schuyt, hoogleraar filantropie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, had gehoopt op een Geefwet waar meer visie uit spreekt. „Wat er nu in staat is hapsnapbeleid – een reeks fiscale voordeeltjes die het resultaat zijn van lobbywerk van de staatssecretaris van Cultuur bij het ministerie van Financiën.” Hij wijst op het convenant dat het kabinet in juni heeft gesloten met de filantropische sector. „Het kabinet heeft daarin aangegeven dat het particulier initiatief op prijs stelt. Een volgende stap zou zijn dat het kabinet een visie ontwikkelt op de plek die het particulier initiatief heeft in de samenleving. Want het particulier initiatief is geen bank waar de overheid even geld kan gaan halen als er tekorten zijn op de begroting. Overheid en particuliere organisaties moeten met elkaar overleggen hoe zij elkaar kunnen versterken en aanvullen.”

Zal de Geefwet het geven aan cultuur stimuleren? Niemand die daar al een definitief antwoord op kan geven. Zeker is dat voor belastingadviseurs gouden tijden aanbreken. Directies van culturele instellingen schuiven dezer dagen met financieel adviseurs om de tafel. Niet alleen in de Geefwet, maar ook in het Belastingplan en de Overige Fiscale Maatregelen staan belangrijke veranderingen voor de culturele sector. „Dat zijn bij elkaar 300 pagina’s aan belastingwijzigingen”, zegt Dick Molenaar van All Arts, gespecialiseerd in de culturele sector. Hij maakte voor zijn klanten alvast een overzicht van alle belastingvoordelen en gaf een powerpointpresentatie bij de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties over de Geefwet. Molenaar verwacht vooral vragen over de mogelijkheden die culturele instellingen krijgen om commerciële activiteiten te ontplooien. Die mogelijkheden wil het kabinet uitbreiden.

Afgelopen dinsdag organiseerde de Tweede Kamer een hoorzitting waar belastingdeskundigen en belangenorganisaties van goede doelen hun mening konden geven over het wetsvoorstel. Daar bleek dat organisaties als Natuurmonumenten zich inderdaad achtergesteld voelen bij de cultuursector. De fiscalisten waarschuwden tegen een te haastige invoering van de wet, omdat de tekst volgens hen niet voldragen is. Zo is niet eenduidig aan welke criteria een instelling moet voldoen om als Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) te worden aangemerkt – de status die nodig is voor belastingvoordelen bij schenking. Die onduidelijkheid is er ook bij de kwalificatie ‘culturele instelling’, die nodig is voor de verhoogde giftenaftrek.

Volgende maand besluit de Kamer of de Geefwet in 2012 wordt ingevoerd. Directeur Pijbes hoopt dat de wet niet in de Kamer blijft steken door ‘gemiezemuis over speeltuinverenigingen die niet profiteren van de Geefwet’.