Hier bouwt de gemeente niet aan uw toekomst

In Michael Jacksons videoclip Thriller was het in 1983 maar beeldtaal: strompelende zombies in verlaten straten. Nu komt de ernst van de situatie dichterbij. In het echt. De braakliggende gronden van Nederlandse gemeenten en woningcorporaties komen als financiële lijken uit de kast vallen.

Het afboeken van verliezen doet pijn en gemeenten zijn net mensen: zij wachten liever nog even. Vorig jaar troffen zij voor het eerst sinds de economische terugval substantiële voorzieningen voor verliezen op grondexploitatie. Adviesbureau Deloitte raamt dat op 760 miljoen euro.

Zo worden de speculatieve stroppen door het economische systeem geperst. De Amerikaanse huizencrisis (2007) die een internationale bankencrisis (2008) werd, die weer een schuldencrisis (2010/2011) veroorzaakte, plus een nieuwe bankencrisis (2011), is nu stilletjes een Nederlandse grond- en gemeentecrisis aan het worden.

Dit is nog maar het begin. De woningcorporaties boekten al in 2009 een bedrag van 87 miljoen euro af op hun grondvoorraden. Dit jaar is dat verdrievoudigd tot 266 miljoen euro, wijzen de eerste analyses uit bij het Centraal Fonds Volkshuisvesting (CFV), dat is de financieel toezichthouder op de branche. De corporaties zijn eerder begonnen met afschrijven dan de gemeenten en anekdotisch bewijsmateriaal suggereert dat zij nog wel eens grove miskopen hebben gedaan, maar de crux van een crisis is dat niemand eraan ontkomt. Voor de gemeenten zitten grotere stroppen nog in de grond. Hoeveel? Zeker een miljard of twee.

Maar juist nu de verliezen zich dreigen te vermenigvuldigen ontstaat een curieuze tweedeling. Kijken we nu naar een emmer water die steeds sneller leegloopt omdat ergens een gat zit dat telkens groter wordt? Of zoeken we eerst naar het antwoord de vraag: hoe heeft de emmer zo vol kunnen lopen?

In de Tweede Kamer gaan stemmen op om een onderzoek te doen naar de oorzaken van de stijging van de prijzen van nieuwbouwhuizen in het afgelopen decennium.

Zoek niet verder. Pak De schuldenberg, Jaap van Duijns nieuwste boek, uit de kast. Pagina 93. Wie profiteert gezien de hausse op de huizenmarkt van de fiscale renteaftrek? „Langs een omweg komt het voordeel van de hypotheekrenteaftrek terecht bij makelaars, maar vooral ook bij projectontwikkelaars, gemeenten en andere grondeigenaren.”

Nu die vraag is opgelost, resteert de eerste vraag: gemeenten, hoe nu verder? De verliezen zijn, in bokstermen, een linkse én een rechtse directe. De linkse directe: minder leuke dingen voor de mensen. Je kunt de verliezen afboeken op de algemene reserve, als die er nog is natuurlijk. Of uit het potje halen waarin de opbrengst zit van de verkoop van Nuon of Essent. Of de WOZ-tarieven optrekken, subsidies korten en personeel ontslaan, om te beginnen in het grondbedrijf. Of bezit verkopen, zoals het openbaarvervoerbedrijf, of aandelen Schiphol.

De rechtse directe: gratis groei is voorbij. De grondwinst op het ene project financierde de volgende investeringen in infrastructuur. Grondverliezen leggen de motor stil, op een moment dat gemeenten deels gretig en vrijwillig, deels gedwongen door de rijksoverheid nieuwe taken gaan uitvoeren.

De consequenties? Om een bankroet te vermijden moeten meer gemeenten voor steun aankloppen bij het Rijk. Wat Griekenland is voor Europa, worden de gemeenten voor Nederland.

menno tamminga