Waarom deze functie een belangrijke is

De opvolging van Herman Tjeenk Willink kwam wéér ter sprake, dit keer in de Tweede Kamer. De vacature laat maar op zich wachten.

1Wat is de kwestie?Al maanden geeft de verjaardag van één persoon aanleiding tot geroddel en gespeculeer in Den Haag. Op 23 januari wordt Herman Tjeenk Willink, de huidige vicepresident van de Raad van State, zeventig jaar. De wet schrijft voor dat hij dan plaats moet maken, dus per 1 februari zoekt de Raad een nieuwe vicepresident.

Het kabinet benoemde de vicepresident van de Raad van State altijd op basis van politieke overwegingen. Zo bestaat het gebruik dat als PvdA en VVD de voorzitters van Tweede en Eerste Kamer leveren (en dat is nu zo) het CDA ‘recht’ heeft op het vicepresidentschap. Maar vorig jaar is een wet door beide Kamers aangenomen die transparantie moet bevorderen: er komt een openbare vacature, zodat iedereen kan solliciteren. In theorie.

Die advertentie is nog steeds niet gepubliceerd – en over krap vier maanden moet de nieuwe man/vrouw al aan de slag. Tjeenk Willink nam zelf vier maanden voor zijn eigen inwerkperiode. Vorige week schreef minister Piet Hein Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) aan de Tweede Kamer dat de advertentie „binnen enkele weken” zou komen. Die vacature laat op zich wachten, omdat kabinet, VVD en het CDA aan het steggelen zouden zijn over wie de post krijgt.

2De Tweede Kamer had toch kritiek op de gang van zaken?

Ja. In het eerste deel van de begrotingsbehandeling van het ministerie van Algemene Zaken, gisteren in de Tweede Kamer, herhaalde Kamerlid Jeroen Recourt (PvdA) de oproep aan het kabinet om zittende bewindslieden voortaan uit te sluiten als kandidaat voor het vicepresidentschap van de Raad van State. Partijleider Job Cohen sprak hier zondag al over in tv-programma Buitenhof. Een dergelijke maatregel zou een streep halen door de mogelijkheid dat Donner de vertrekkende Herman Tjeenk Willink (PvdA) opvolgt.

Maar de PvdA kreeg daarvoor niet de steun van de meerderheid, dus is Donner níet uitgesloten als kandidaat voor het vicepresidentschap van de Raad van State. De confessionele partijen toonden zich tegen de PvdA-blokkade, net als PVV en VVD. Zelfs de steun van oppositiepartij D66 is onzeker. Alexander Pechtold „snapt” de afwegingen van de PvdA, zei hij, want „het is niet goed om binnen een paar weken te kunnen oordelen over je eigen beleid”. Maar hij wil niet dat de Kamer zich openlijk met deze benoeming bemoeit. Laat eerste de advertentie komen die de premier heeft beloofd. En wacht op wat de premier doet. Netjes de procedure doorlopen. „Ik wil dit even depolitiseren.”

3Is het eerder voorgekomen dat een minister is overgestapt naar de Raad van State?

Dat is in het verleden inderdaad al eens eerder gebeurd, bracht ook Kees van der Staaij (SGP) gisteren in herinnering. Maar ook toen verzette de PvdA zich. Dat was in 1980. Kandidaat: minister Willem Scholten (CDA). De PvdA heeft sindsdien dertig jaar de tijd gehad de spelregels te veranderen, maar heeft dat nagelaten. Geen enkele, behalve opportunistische redenen dus om dat nu te doen. Margreeth Smilde (CDA) ging nog een stap verder. Die vond, om onduidelijke redenen, de oproep van de PvdA zelfs „ongrondwettelijk”.

4Wat doet de Raad van State precies?De Raad van State is een van de oudste regeringsorganen ter wereld, opgericht in 1531 door keizer Karel V. Het orgaan heeft twee taken: advies geven en rechtspreken. De eerste afdeling geeft advies aan de regering en het parlement over wetsvoorstellen. Elk wetsvoorstel van de regering gaat, voordat het in de Tweede Kamer aan de orde komt, langs de Raad van State. De leden bekijken of een probleem überhaupt wel met behulp van een nieuwe wet moet worden opgelost, en ook of de wet uitvoerbaar en controleerbaar is. De Raad brengt jaarlijks ongeveer zeshonderd adviezen uit over wetsvoorstellen van ministeries of initiatiefwetten uit de Tweede Kamer. Dat advies is gezaghebbend, maar niet bindend: bewindslieden kunnen het advies naast zich neerleggen. Omdat de Raad van State kijkt naar de juridische haalbaarheid, loopt de overheid dan wel het risico dat de wet het bij de rechter niet houdt.

Naast de adviserende functie heeft de raad ook een bestuursrechtelijke functie. De afdeling bestuursrechtspraak heeft een eigen voorzitter en spreekt recht over besluiten van de overheid (dus van gemeente, provincie en Rijk) waartegen burgers of bedrijven beroep hebben ingesteld. Het kan ook voorkomen dat overheden onderling een geschil hebben, waarover de raad op verzoek uitspraak doet. Jaarlijks behandelt deze afdeling 13.000 zaken. Die kunnen over bestemmingsplannen gaan, maar ook over asielzaken. De Raad van State bestaat uit de vicepresident, tien leden en daarnaast nog ruim veertig ‘staatsraden’, die meehelpen advies uit te brengen. Daarnaast werken er nog zo’n 650 medewerkers, onder wie 280 juristen.

5Maakt het zoveel uit wie er vicepresident is?De man (of vrouw, maar dat is nog nooit voorgekomen) wordt ook wel de ‘onderkoning’ van Nederland genoemd, hoe onprettig bijvoorbeeld Tjeenk Willink die bijnaam ook mocht vinden. Officieel zit de koning(in) de Raad voor, maar de vicepresident heeft de dagelijkse leiding. Bovendien staat de Raad van State, als hoogste bestuursrechter én het belangrijkste adviesorgaan van de regering, bekend als gezaghebbend instituut. Hoogleraren staatsrecht noemen het ook wel het laatste neutrale orgaan binnen het Nederlandse openbaar bestuur. Daarom maakt het uit wie daar de leiding over heeft: de nieuwe vicepresident zou ook neutraliteit, onafhankelijkheid en wijsheid moeten uitstralen.

6En wie wordt het nu? Dat blijft gokken. Maar door het besluit zo lang uit te stellen, berokkent premier Rutte meerdere personen schade, zei SP’er Ronald van Raak deze week al: „Donner loopt schade op, want die wordt genoemd terwijl hij het niet kán worden. De nieuwe vicepresident, want die begint met veel gedoe. En zichzelf, want blijkbaar kan Rutte er niet voor zorgen dat de achterkamertjes eruit komen.”