Het is 1984, baby, als je dat iets zegt

In de toekomst stinken boeken en zijn we allemaal verknocht aan het äppärät.

De satire Super Sad True Love Story lijkt na een jaar al ingehaald door de realiteit.

Superlul, zo heet het boek waarmee Hans van Straten binnenkort debuteert, en hij heeft een mooie parade aan collega’s weten op te trommelen voor de ‘booktrailers’ die hij via Facebook en Twitter de wereld in stuurt: James Worthy, Leon Verdonschot, Robert Vuijsje, allemaal doen ze mee aan de zelfrelativerende reclamefilmpjes.

Misschien heeft Van Straten de kunst wel afgekeken van Gary Shteyngart, die voor zijn Super Sad True Love Story bekende collega’s wist te strikken om hem te promoten door hem belachelijk te maken. Het past bij het imago van Shteyngart, een typische exponent van een jong, hip en multimediaal schrijverschap. Hij is nog geen veertig , geboren in Rusland en op zijn zevende naar Amerika geemigreerd. Hij parodieerde zijn succesvolle eerste boek (The Russian Debutante’s Handbook) meteen in de opvolger Absurdistan (waarin verwezen wordt naar The Russian Arriviste’s Handjob). Kortom: een eigentijdse, zelf-referentiële auteur met humor.

Maar ook met een boodschap: ‘Het is 1984, baby. Niet dat je de referentie zult begrijpen’, mompelt een dronken kunstenaar in Super Sad True Love Story, een roman die meer aanknopingspunten met zijn grote dystopische voorganger 1984 heeft dan je zou verwachten gezien zijn speelse omgang met de sociale media. Want erg fraai is de rol van de media niet in deze roman.

Dat begon al met de buitenkant: de eerste editie van het boek was verkrijgbaar met een gebruiksaanwijzing: ‘deze kant boven,’ ‘begin hier met lezen’: het boek was verpakt als een fysieke helpdesk voor een wereld waarin het boek een raar ding is geworden. Super Sad True Love Story speelt zich af in een utopische of distopische nabije toekomst waarin boeken stinken en beschouwd worden als ‘printed media artifacts’ en waarin iedereen leeft via een ‘äppärät’, een soort combinatie van Friendster, Facebook en Foursquare waarop iedereen zijn of haar eigen leven kan ‘streamen’. En iedereen wordt onmiddellijk een verzameling cijfers en gegevens. Het äppärät vertelt je hoeveel calorieën het biertje heeft dat je bestelt, maar ook hoeveel geld er op de bankrekening van je gesprekspartner staat, en ook wat je positie op de sociale ladder is. Zo ziet hoofdpersoon Lenny onmiddellijk dat hij op de 40ste plaats staat, wat begeerlijkheid betreft, in een bar. Er zijn veertig mensen aanwezig.

Dat hij slecht in zijn wereld past, heeft voor een deel met Lenny’s hang naar traditie te maken. Hij leest namelijk graag boeken. Hij houdt een dagboek bij. Hij spreekt in volledige zinnen, zich bij voorkeur houdend aan de regels van de grammatica. Kortom: hij staat totaal niet in zijn eigen tijd.

Ondertussen vergaat the world as we know it, want door een kredietcrisis stort Amerika in en China neemt de boel over (tijd voor een taalcursus, ‘Ni hao and all that jazz’), maar het kan ook Noorwegen geweest zijn, want nu het äppärät niet meer functioneert is iedereen zijn informatiebron kwijt.

Toen het boek verscheen, maakte Shteyngart in elk interview dezelfde grap: dat het boek zich in ‘de nabije toekomst’ afspeelt, wilde zeggen: volgende week dinsdag. De crisis rondom het Amerikaanse schuldenplafond ontstond vlak na het verschijnen van het boek – en zo leek Shteyngart nog wat profetischer dan aanvankelijk gedacht.

En dat geldt niet alleen voor Amerika’s financiële status in de wereld. Want dat ‘äppärät’ heeft wel wat weg van de mobiele telefoon met al zijn applicaties die als bijverschijnsel hebben dat de providers je op de voet kunnen volgen. En een paar weken terug werd Facebook weer eens vernieuwd. Uiterlijkheden, op het eerste gezicht, maar de gebruikers maakten zich danig druk. Vast een meesterzet van Mark Zuckerberg & co: laat de gebruikers mopperen over een opdringerige statusmelding en de ware aard van de site blijft verborgen. Want natuurlijk zaten er ook weer een paar geniepige privacy-ondermijnende nieuwe instellingen tussen, maar daar kwam je pas later achter – en de meeste gebruikers helemaal niet, zodat ze zich ongemerkt nog meer met huid en haar overleverden aan de äppäräten van de huidige tijd. Nee, Lenny is zo gek nog niet, dat hij van papieren boeken houdt, al stinken ze.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel ‘Het is 1984, baby, als je dat iets zegt’ (Metamedia) van gisteren staat dat Hans van Straten auteur is van het boek Superlul. Hij heet Henk van Straten.