Een kaart volstaat

Geschiedschrijving is populair maar snapt de lezer werkelijk wat hij leest? Waarschijnlijk niet, bij gebrek aan cartografie. ‘De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland’ brengt licht. En schoonheid. En ook een reisgids.

Het woord zegt het al: cartografie, dat is ‘schrijven met kaarten’. Verhalen vertellen aan de hand van afbeeldingen. De loop van staatkundige grenzen in de feodale Nederlanden, die een lappendeken waren van hertogdommen, graafschappen en andere landsheerlijkheden, laat zich niet in woorden vatten. De oplossing is eenvoudig: een kaart volstaat.

Niettemin ontbreekt het in veel historische boeken aan cartografie. Neem het oeuvre van de historicus Auke van der Woud. In zijn boek Een leeg land (2006), over de technologische revolutie in het negentiende-eeuwse Nederland, slingeren de telegraaf- en telefoonkabels, kanalen, spoorlijnen en rijksstraatwegen over alle pagina’s. Om dat te overzien zijn kaarten eigenlijk onmisbaar – en toch ontbreken ze vrijwel.

Van der Wouds boek Koninkrijk vol sloppen (2010) is genomineerd voor de Libris Geschiedenisprijs 2011 die eind volgende week wordt toegekend. Prachtig boek, schitterende fotografie. Maar waar liggen de sloppen? Overal in het koninkrijk, zegt de titel – specifieke informatie wordt de lezer onthouden. Want cartografie is de meeste uitgevers te duur. Grafische geschiedschrijving vergt nu eenmaal bronnenonderzoek, deskundige tekenaars en boeken die ‘in kleur’ worden gedrukt.

Sinds vandaag wordt er iets aan gedaan, met De Bosatlas van de Geschiedenis van Nederland die in Groningen ten doop werd gehouden, bij de viering van de 175ste verjaardag van uitgeverij Noordhoff.

De atlas is 4,5 kilo zwaar, 576 pagina’s dik en 28 x 38 centimeter groot. Hij bevat ruim 1.500 kaarten en grafieken, en biedt 20 procent toelichtende tekst naast deze afbeeldingen. Het is „de dikste en meest complexe atlas die we ooit hebben gemaakt”, zegt uitgever Peter Vroege.

Het Nederlands-historische standaardwerk heeft 14 chronologisch geordende hoofdstukken, van de prehistorie tot en met de ‘hedendaagse geschiedenis’. Dat is bijzonder. Tientallen jaren werden de atlassen, tot veler verwarring, meestal thematisch ingedeeld: ‘58 miljoen Nederlanders en hun voedsel’.

Elk hoofdstuk begint met twee pagina’s tijdbalken voor het brede overzicht, en een Europese kaart om de Lage-Landen-delta in internationaal perspectief te tonen. De kaart van Europa in 1555 bijvoorbeeld, maakt direct duidelijk hoe versnipperd het gebied van de Spaanse koning, inclusief de Nederlanden, was en hoe hij klem zat tussen zowel de Franse koning als de Ottomaanse sultan.

Na dit overzicht in vogelvlucht volgen kaarten en grafieken over de Nederlandse politiek, sociale economie, cultuur (inclusief religie) en het landschap (ruimtelijke ordening). Een overzicht van het culturele erfgoed uit elk van de beschreven perioden dat ook nu nog te zien is, besluit het hoofdstuk.

Zo is de atlas ook een reisgids die de weg wijst naar circa duizend Nederlandse lieux de mémoires – naar het Paleis op de Dam en de Deltawerken, en naar minder bekende plekken als de Donderberg bij Rhenen (het grootste teruggevonden grafveld, uit de vroege Middeleeuwen, met 1.100 doden) en statige boerderijen als Hamsterborg in Den Ham en Kwistenburg te Kwadendamme.

Een klassiek naslagwerk is deze atlas niet. De makers (zes cartografen en een tekstredactie, bijgestaan door circa vijftig deskundigen van universiteiten en ‘erfgoedinstellingen’) wilden een kijk-/leesboek maken. Op 250 dubbele pagina’s worden even zo veel afgeronde verhalen verteld. Uitgever Vroege: „De officiële canon van de Nederlandse geschiedenis bestaat uit 50 vensters. Wij hebben 250 vensters gemaakt die samen een zo compleet mogelijk verhaal vertellen.”

Zijn luxe uitgevoerde werken als deze de laatste opleving van de boekdrukkunst? Worden ze binnenkort niet weggedrukt door grafische animaties voor digitale tablets en andere beeldschermen? „Nee”, meent Vroege. „Boeken als dit passen juist perfect in het internettijdperk. Mensen staan bloot aan een overdosis informatie. Ze zoeken overzicht, houvast. Een boek geeft dat. In tegenstelling tot internet, is het fysiek te overzien. Bovendien heeft een atlas nog altijd emotionele waarde: het voelt als verrijkend en ontspannend om een kleurrijk boek te lezen en door te bladeren.”

Gijsbert van Es

De Bosatlas van de Geschiedenis van Nederland. Uitgeverij Noordhoff, 576 pag. Prijs € 99,95, tot 1-1-2012. Daarna € 119,95.