Campagne voeren met dildo's, worst en wodka

Twee maanden geleden leek hij kansloos in de peilingen.

Nu zit de partij van Palikot, die zich sterk maakt voor een seculier en modern Polen, in het Poolse parlement.

Zijn tegenstanders noemen hem een narcistische aandachttrekker. Omdat hij ooit met een dildo en een klapperpistool een seksaffaire bij de Poolse politie aan de kaak stelde. Omdat hij de door hem van maffiapraktijken beschuldigde Poolse voetbalbond een afgehakte varkenskop aanbood. En omdat hij de Katholieke Kerk openlijk drank- en vraatzucht verweet, ditmaal zwaaiend met wodka en worsten.

Maar Janusz Palikot, leider van de Ruch Poparcia (Ondersteuningsbeweging), is wel een aandachttrekker met wie de Poolse politiek vanaf nu rekening moet houden. Zijn progressieve partij, die zich hard maakt voor een strikte scheiding tussen Kerk en Staat en softdrugs en abortus wil legaliseren, won zondag bij de parlementsverkiezingen 10 procent van de stemmen en is daarmee uit het niets de derde partij van het land geworden.

Op het oog veranderde er zondag weinig. De rechts-liberale regeringspartij Burgerplatform van premier Donald Tusk won bijna 40 procent van de stemmen. Genoeg om de komende vier jaar te blijven regeren met boerenpartij PSL, nu ook al coalitiepartner. De grootste oppositiepartij, het nationalistische en ultraconservatieve Recht en Rechtvaardigheid (PiS), bleef hangen op 30 procent. Dat lijkt veel, maar het electoraat van de partij is op leeftijd en groeit al jaren niet meer wezenlijk.

Maar Palikot, die twee maanden geleden nog kansloos leek, heeft iedereen verrast. Zijn snelle opkomst toont aan dat er fundamentele, razendsnelle verschuivingen plaatsvinden in de Poolse samenleving, waarop gevestigde partijen een antwoord zullen moeten vinden.

Polen is overwegend een conservatief, katholiek land. De Kerk, die onder het communisme nog in de verdediging zat, werd na 1989 de drijvende kracht achter strenge abortuswetgeving en de herinvoering van religieles op Poolse scholen. De Kerk had geld, moreel krediet en Johannes Paulus II, de Poolse paus. Antiklerikalen waren in Polen vreemde vogels.

Palikot heeft secularisering nu pontificaal op de politieke agenda gezet. Zijn partij trekt jonge kiezers onder meer met de belofte marihuana te legaliseren, evenals abortus en het homohuwelijk. Religieles wil Palikot afschaffen en priesters mogen nu ook wel eens belasting gaan betalen. De ongezouten humor waarmee hij zijn boodschap verkondigt, is bijna on-Pools, maar kennelijk kunnen veel Polen er om lachen.

Ook zonder Palikot zouden het zondag bijzondere verkiezingen zijn geweest. Nog nooit eerder, ook niet vóór de Tweede Wereldoorlog, slaagde een zittende premier erin om democratisch te worden herkozen. Tusk lukte dat wel en ook nog eens onder moeilijke omstandigheden: tijdens zijn eerste termijn kreeg hij een bankencrisis en een watersnood voor de kiezen, net als het vliegtuigongeluk vorig jaar in het Russische Smolensk waarbij de Poolse president Lech Kaczynski omkwam.

Dat is niet alleen knap, het laat ook zien dat het doorgaans grillige politieke landschap in Polen tot rust is gekomen. Sinds de val van het communisme en het uit elkaar vallen van vakbond Solidariteit in tientallen partijen is het eigenlijk nooit rustig geweest. Partijen verdwenen net zo snel als ze opkwamen. Kiezers leken na vijftig jaar communisme geobsedeerd door het almaar afstraffen van de zittende regeringsploeg.

Tusk kan nu wel verder bouwen aan het Polen dat hij voor ogen heeft. Daarbij zal hij rekening moeten houden met Palikot of in ieder geval met de ideeën waarvoor diens partij staat. Want de behoefte aan meer individuele vrijheid groeit, vooral onder jongeren. Tusk is een liberaal, maar wel van de conservatieve soort. Zo liet hij smartshops in Polen sluiten. Veel jongeren vinden dat de premier op het gebied van economische hervormingen juist weer niet ver genoeg gaat.

De 48-jarige Palikot, die filosofie studeerde en daarna rijk werd met handel in wodka, is een oud-partijgenoot van Tusk. Hij brak vorig jaar na vijf jaar met Burgerplatform, na een conflict met de premier, die naar eigen zeggen te veel in verlegenheid werd gebracht door de onconventionele acties en uitspraken van Palikot. Nu is de banneling terug, met een eigen partij en een jong, dynamisch electoraat. Tusk hoeft niet met hem te regeren, maar kan hem niet negeren.