Waar komt die 'r' van Toine vandaan?

Er sluipt een Franse, brouwende ‘r’ de media binnen, merkte Jan Kees Beers uit Tuitjenhorn na het zien van het Sportjournaal met presentator Toine van Peperstraten. Hoe komt dat?

„Over die Franse, brouwende ‘r’ bij de elite wordt al ongeveer honderd jaar geschreven”, zegt Marc van Oostendorp, bijzonder hoogleraar Fonologische Microvariatie aan de Universiteit Leiden. Die ‘nieuwe’ r is in Nederland misschien zelfs al over het hoogtepunt heen.

De Fransen hadden zelf ooit een een tongpunt-r (die maak je door het puntje van je tong te laten trillen). Die verdween ten gunste van de brouwende ‘r’ (die je met je huig maakt). De mythe: de Franse koning had een spraakgebrek. Zijn hofhouding deed hem na, om de koning niet te kwetsen. Wat het hof doet, wordt mode, een mode die naar Nederland kwam via Franse gouvernantes.

De echte verklaring? Die is er nog niet. „Er zijn allerlei raadsels. Een ervan is dat de tongpunt-r-uitspraak de ideale is voor het menselijke spraakorgaan: een kleine, efficiënte beweging. Bijna overal elders op de wereld gebruikt men die dan ook, net als vroeger hier.”

De r gedraagt zich sowieso curieus. In het Nederlands is hij ooit ‘over de klinker heen gesprongen’: vergelijk Engelse woorden als breast of christmas met borst en kerstmis. Er zijn nu 12 à 13 subtiel verschillende uitspraken, deels sociaal bepaald (‘zeg mij hoe uw r klinkt, en ik zeg u hoeveel geld erop uw rekening staat’).

Maar minstens zo raar zijn de fratsen van de l. Vergelijk het Engels cold en old eens met koud en oud: daar is bij ons de l verdwenen. En recent zijn we ‘mewk’ gaan zeggen in plaats van melk. Naar die verschijnselen doet Van Oostendorp nu onderzoek op het Meertens Instituut. De uitkomsten vertellen, behalve over taalkunde, ook iets over bijvoorbeeld mode en sociale status.

Terug naar Toine. Wat voor r heeft hij eigenlijk? „Hij maakt hem met zijn huig en daardoor ligt hij heel dicht bij zijn g”, zegt Van Oostendorp na het bekijken van een YouTube-filmpje. Die r is normaal op de Zuid-Hollandse eilanden, waar Van Peperstraten volgens Wikipedia geboren is. Van Peperstraten zelf wil niet reageren, zegt NOS-woordvoerder Anja van Ginhoven: „Zijn r is nu eenmaal zoals deze van nature is”.

Arjen van Veelen