Trotse rivier lijkt nu meer op zanderige sloot

Met Europees geld moet de Donau ooit een belangrijke transportader worden.

Maar door de droogte zijn zulke vergezichten verdampt, in ieder geval voor even.

Ships and barges stranded due the low water level of the Danube river are seen between the towns of Zimnicea and Turnu Magurele, September 13, 2011. Ship traffic has come to a standstill on the Danube river in south-western Romania due to low water levels, leaving 256 ships stranded since last weekend. The ships have been moored in the area while authorities are awaiting levels to rise. Picture taken September 13, 2011. REUTERS/Romeo Soare/AFDJ - SCN Giurgiu/Handout (ROMANIA - Tags: TRANSPORT ENVIRONMENT) FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE FOR MARKETING OR ADVERTISING CAMPAIGNS. THIS IMAGE HAS BEEN SUPPLIED BY A THIRD PARTY. IT IS DISTRIBUTED, EXACTLY AS RECEIVED BY REUTERS, AS A SERVICE TO CLIENTS REUTERS

Zo nat als de zomer in Nederland was, zo droog was het in het stroomgebied van de Donau, na de Wolga de langste Europese rivier. Van Zuid-Duitsland tot aan de Zwarte Zee is sinds juni bijna geen druppel gevallen. De lage waterstand leidt op de laatste duizend kilometer, in Servië, Roemenië en Bulgarije, tot een enorm verkeersinfarct.

De problemen op de lange vaarweg komen letterlijk aan de oppervlakte. In Prahovo, een Donauhaven in Servië, steken door de lage waterstand de roestige boegen van een Duitse oorlogsvloot uit de Tweede Wereldoorlog boven het water uit. De Duitsers trokken zich in de zomer van 1944 met ruim tweehonderd voertuigen, waaronder mijnenvegers en een drijvend ziekenhuis, terug uit de Zwarte Zee. Verder dan natuurgebied de IJzeren Poort, waar de hoge rotsen boven de nauwe doorgang een perfecte hinderlaag vormen, kwamen ze niet. Om te voorkomen dat het oorlogsmaterieel in handen van de oprukkende Russen en partizanen kwam, brachten ze de vloot zelf tot zinken.

De vloot ligt er nog altijd: 22 vaartuigen op Servische rivierbodem, meer dan honderd aan Roemeense kant. Een grote schoonmaak met Europese subsidie begint waarschijnlijk volgend jaar. Het is een erfenis waar Donauschippers al decennia behendig omheen navigeren. Zoals ze ook langs de ondiepe delen slalommen, en ervoor waken hun anker uit te gooien op een van de acht Servische locaties waar mogelijk nog niet-geëxplodeerde bommen van de NAVO-luchtaanvallen van 1999 in de rivier liggen.

De vaarweg is goed aangegeven, verzekert kapitein Srecko Nikolic die in Prahovo voor het ministerie van Infrastructuur werkt. Voorwaarde om verder te kunnen varen is echter wel dat er genoeg water in de rivier staat. Tot aan Prahovo is dat, dankzij twee enorme stuwdammen uit de jaren zestig die het waterpeil kunstmatig hoog houden, nu nog wel het geval. Daarna begint, in de woorden van Nikolic, de grootste verkeersopstopping in Europa van dit moment.

Door de lage waterstand komen vrachtschepen met een diepgang van meer dan 1,70 meter bijna niet verder. Tientallen zijn de afgelopen weken vast komen te zitten in zandbanken, honderden vrachten zijn vertraagd of noodgedwongen overgeladen in treinen en trucks.

Veel schippers blijven thuis, om te voorkomen dat het ze vergaat zoals de Anton, een binnenvaartschip met duwbak onder Duitse vlag, dat al een maand aan de kade in Drobeta Turnu Severin ligt, een relatief grote Donauhaven in Roemenië. De Roemeense bemanning, een handvol mannen op badslippers en in shorts, houdt zich onledig met kleine reparaties aan boord en wachten op regen, vertelt kapitein Ion Ionescu emotieloos. Kwaad worden heeft geen zin. De omzet van zijn Duitse werkgever is er dit jaar al dertig tot veertig procent lager door, vertelt hij.

De droge gele uiterwaarden van de Donau zijn prachtig om langs te fietsen, maar in alle havens op dit ruim 700 kilometer lange stuk zijn dezelfde gefrustreerde en vooral verveelde verhalen te beluisteren. Soms stijgt het peil een beetje en kunnen de schepen met hun bemanningen snel een haventje verder. Hink-stap-sprong tot aan de Zwarte Zee.

De droogte is uitzonderlijk, maar het zou ook veel verschil hebben gemaakt als de vaargeul tussen Roemenië en Bulgarije was uitgebaggerd, geeft Ovidiu Isaila van de haven in Drobeta Turnu Severin schoorvoetend toe in de controletoren. Waarom dat niet gebeurt? Hij zwijgt liever en zegt na aandringen: „Geen geld.” Zoals voor wel meer in Roemenië geen geld is. De fijne zandkorrels maken het uitdiepen ook nog eens duurder dan in andere delen van Europa, waar het rivierzand grover is. Ook zonder de huidige droogte is de Donau niet goed bevaarbaar voor diepe vrachtschepen zoals op de Rijn.

In Europese vergezichten en beleidsplannen is de Donau een van de pan-Europese corridors. Logistiek experts verwachten dat de Roemeense haven Constanta de komende decennia uitgroeit tot een van de belangrijkste toegangspoorten voor de bevoorrading van Zuid- en Oost-Europese markten. Onder Hongaars voorzitterschap nam de Europese Commissie dit jaar een Donau Strategie aan. Het is een voornemen om de verdere ontwikkeling van de rivier daadkrachtiger ter hand te nemen. Extra geld is er niet. De financiering moet uit al bestaande Europese potten.

De droogte doet de vergezichten verdampen en maakt duidelijk hoeveel er nog moet gebeuren. Op het moment lijkt de Donau eerder een zanderige sloot door onderontwikkeld Europees achterland dan een machtige transportader tussen Rotterdam en Constanta.

De rivier heeft een groot verval. In de meeste delen van Duitsland en Oostenrijk is ze met sluizen en baggeren bevaarbaar gemaakt. Maar grofweg geldt: hoe verder van de oorsprong, hoe groter de kans op droogte maar ook op overstromingen. In het voorjaar stroomt in Dobreta Turnu Severin 10.000 m3 water per seconde langs; nu nog maar 2000, een vijfde. Hoe minder havens ook waarin aangelegd kan worden en hoe slechter de aansluitingen van de rivier op wegen en spoor. Hoewel Roemenië en Bulgarije snel veranderen, blijven het de EU- landen met de minste kilometers snelweg.

Het verhaal kan ook verteld worden door bruggen te tellen. In en om de Hongaarse hoofdstad Boedapest, waar de Donau dwars doorheen gaat, zijn er alleen al zeven. Maar verderop worden dat er veel minder. Decennialang was de rivier boven alles een grens, bedoeld als obstakel. Ten tijde van Ceausescu probeerden mensen er met gevaar voor eigen leven overheen te zwemmen, naar de relatieve vrijheid van Joegoslavië.

Tussen de twee EU-landen Roemenië en Bulgarije, een grens van 700 kilometer, is tot nu toe één brug. Het duurde jaren voor Bulgarije en Roemenië het eens konden worden over de locatie voor een tweede brug. Roemenië wilde die zo plaatsen dat verkeer een groot stuk door Roemenië zou moeten. De Bulgaren wilden een route die zo snel mogelijk van de hoofdstad Sofia naar West-Europa zou gaan. De keuze viel uiteindelijk op het laatste. Volgend jaar moet de tweede Donaubrug, tussen de Bulgaarse stad Vidin en Calafat in Roemenië, eindelijk worden geopend.

    • Marloes de Koning