Naakt, seks, geweld, bloed en vanillevla

De toneeltekst van Arnon Grunberg raakt thema’s als integratie, terrorisme en katholieke hypocrisie.

„Je kan gerust stellen dat het een Heel. Maf. Stuk is.”

„Gestoord.”

„Een bizar stuk”.

„Héél raar”.

Zo omschrijven de leden van acteurscollectief Wunderbaum hun jongste project: het opvoeren van de toneeltekst Onze paus van schrijver Arnon Grunberg. Welwillend, want het zijn Grunberg-fans. Als Walter Bart het zegt, lacht hij erbij en schudt zijn hoofd, alsof hij nog niet helemaal kan bevatten wat ze zich op de hals hebben gehaald. Want dit even ambitieuze als groteske stuk over de Vlaming Guillaume van Rompuy die in Polen het werk van Hugo Claus wil verspreiden, omvat thema’s als globalisering, arbeidsmigratie, de katholieke hypocrisie, integratie en terrorisme, naast pedofilie, overspel en homoseksualiteit.

Er zit naakt in, seks en geweld, bloed en vanillevla, en het eindigt in een coma. Oscar van Rompay, die Guillaume speelt: „Je kan gerust stellen dat het een Heel. Maf. Stuk is.”

En dan hebben ze het nog niet eens over de vorm gehad. Grunberg deelde de tekst op in hoofdstukjes – ‘Het nieuws’, ‘Compassie’, ‘99 luftballons’; maar wat doe je daar mee, op het toneel? De groep projecteert die teksten nu maar op een plastic achterdoek – het geeft een komisch, vervreemdend effect. En zo zijn er meer uitdagingen. Grunberg wisselt dialogen af met hele lappen verteltekst, daar moeten de acteurs een dynamische, theatrale vorm voor vinden. „Bovendien”, zegt Matijs Jansen, „wisselt de toon steeds, van zwart-komisch naar poëtisch. Is er net iemand tot moes geslagen, volgt opeens een heel gevoelige zin. We moeten steeds schakelen. Maar wij willen er wel echt een komedie van maken.”

Een dikke week voor de première is het tijdens de repetities nog zoeken. Acteurs Walter Bart en Wine Dierickx bekijken hoe collega Maartje Remmers een sexy tandartsassistente speelt, die met een filmpje waarin ze in haar ondergoed een hele reeks semi-erotische poses inneemt, solliciteert voor de functie van nieuwslezeres. „Ik heb een lichaam om het nieuws te presenteren”, is haar motivatie. „Wie naar mijn lichaam kijkt, wordt vanzelf vrolijk.”

Walter Bart vindt deze scène typisch Grunbergiaans. „Hij schrijft het ook ergens: ‘vlees is vlees en troost is troost’. De tandartsassistente laat haar lichaam zien en betasten omdat ze weet dat het mannen gelukkig maakt. Op een heel naïeve manier wil zij zo echt de wereld verbeteren.”

Grunberg schreef Onze paus in opdracht van een Pools gezelschap. Maar toneelleider Krystyna Meissner weigerde het stuk. Ze schreef Grunberg dat het een aaneenschakeling van clichés was, in haast geschreven en bovendien niet schokkend. De schrijver denkt dat het juist werd geweigerd omdat het té schokkend was. Walter Bart leest een gevoelige passage voor: ‘De paus weet van alle kardinalen met wie ze geslapen hebben. Met welke jongens ze geslapen hebben. Hoe oud de jongens waren. […] Zo word je paus.’ Bart: „Dat gaat over paus Johannes Paulus II, hún paus, die is heilig voor hen. Dus ik geloof toch ook dat het eerder censuur was.”

Van Rompay, gastacteur van NT Gent: „Wij ontdekken er steeds nieuwe betekenislagen in. De trots van de Polen, heimwee naar het communisme. Soms zien we ook thema’s die er volgens Grunberg helemaal niet zijn.” De spelers zochten de schrijver deze zomer op. Walter Bart: „We wilden weten of de associaties die wij hadden klopten. Dan vroegen we: die ruimte aan het slot, is dat de hemel? En zei hij: Nee, dat is de gevangenis. Of: die man, verwijst die naar het communisme? En hij: Nee hoor, dat is gewoon een homo.” De groep speelt het stuk echter alsof die associaties wel kloppen. „Dat is wat wij er in zien. Die vrijheid heb je, bij een toneeltekst.”

Wat er staat, volgens hen? Walter Bart: „Guillaume maakt de omgekeerde beweging van wat we nu veel zien: hij is werkloos, en vertrekt naar Polen om werk te vinden. Net als mensen die hierheen komen is hij economisch vluchteling. Eenmaal daar krijgt hij te maken met dezelfde misstanden als migranten hier. Hij is een vreemdeling, een paria.”

Wine Dierickx: „Maar hij gaat heel ver in zijn pogingen in te burgeren. Hij roept steeds maar: je bent hier te gast, je moet je aan de cultuur aanpassen. Maar hij past zich zodanig aan dat hij helemaal geen weerstand meer heeft.” Het zal niemand verbazen dat het met Guillaume van Rompuy niet al te best afloopt. Het verbaasde de acteurs dat Grunberg een Vlaming als hoofdpersoon koos. Oscar van Rompay: „Ik denk dat dat is omdat hij hem zo supervriendelijk, zo überbeleefd en zacht laat zijn. Dat kon Grunberg zich van een Hollander gewoon niet voorstellen.” Walter Bart: „Plus: het gaat over Europese eenwording, en het nationalistische antwoord daarop. Hier ziet dat land, Polen, zelf speelbal van Europese regelgeving, een afgezant uit het hart van Europa komen. Dat levert een fraaie spanning op.”

Maar Van Rompuy is toch een typisch Grunbergiaanse held, zegt Bart. „Ergens is hij een held, en tegelijk een enorme loser. Hij is heel lief en behulpzaam, maar hij struikelt van probleem in probleem. Meteen aan het begin verliest hij zijn voortanden en blijft tandeloos rondlopen. Toch wordt hij ook steeds door iedereen aantrekkelijk gevonden. Iedereen wil hem misbruiken.”

Van een realistischstuk wordt Onze paus gaandeweg absurder: het verblijf van Van Rompuy mondt uit in een bizarre nachtmerrie. Wunderbaum benadert het absurdisme in de tekst heel wezenlijk, zegt Dierickx. „Het leven wordt nu eenmaal soms een nachtmerrie.” Oscar van Rompay: Alle rampspoed die Guillaume overkomt, zou echt kunnen gebeuren. Het zijn alledaagse problemen, maar uitvergroot.” Walter Bart: „De alledaagse tragikomedie, dat is heel erg Grunberg. Daarin is hij op zijn best: de epische ondergang van een onopvallende man.”

theater

Wunderbaum: Onze paus

Tournee tot 10 dec. www.wunderbaum.nl