Waar komt Olafs zwarte man precies vandaan?

Op de foto van Erwin Olaf Liberty - pest en honger tijdens het Leidens beleg (NRC Handelsblad, 28 september ) komt te midden van de vele blanke figuren, inwoners van het belegerde Leiden, één ‘zwarte man’ voor. De inspiratie voor deze figuur leverde een zestiende-eeuws schilderij in het Rijksmuseum. Volgens redacteur Tracy Metz toont dat portret ‘een welgestelde Afrikaanse koopman’.

Maar wie is geportretteerd op het schilderij in het Rijksmuseum, staat niet vast. Volgens recent onderzoek (Bulletin van het Rijksmuseum 2005) is de meest plausibele kandidaat een lijfwacht van Karel V. In ieder geval geen koopman die uit Afrika naar Leiden kan zijn gekomen.

Volgens NRC Handelsblad heeft Olaf een nieuw genre, ‘de historische fotografie’, uitgevonden. Ik vermoed echter dat hij bij de keuze van de zwarte figuur niet een historisch feit heeft willen weergeven. Bij mijn weten bevond zich onder de uitgehongerde Leidenaren geen zwarte man. Dat roept de vraag op waarom Olaf zo’n figuur heeft opgenomen. Hij zelf kan de vraag het best beantwoorden. Mogelijk wilde hij aansluiten bij een zestiende-eeuwse beeldtraditie, waarin de zwarte huidskleur is opgevat als ‘the badge of hell’. De zwarte figuur naast de pestdokter zou dan kunnen staan voor de dood en de daarmee verbonden dreiging van verdoemenis.

Bij het beleg van Haarlem is wel de aanwezigheid van een zwarte man gedocumenteerd. Hij was de bediende van de heer Van Batenburg. De Spanjaarden sloegen zijn schedel in. De gebeurtenis maakte kennelijk indruk, want de schedel werd aan de Universiteit van Leiden geschonken. De hoogleraar Petrus Pauw gebruikte hem om de dikkoppigheid van de Angolezen te demonstreren.

Zou bij de eerstvolgende herdenking van het beleg van Haarlem Miracle – Spanjaarden doorklieven de schedel van Batenburg’s zwarte dienaar niet een passende vervolgopdracht zijn: een zwarte Nederlander die sneuvelt voor onze vrijheid?

Ernst van den Boogaart

Amsterdam

    • Ernst van den Boogaart