Radiostemmen

Veendam, april 1997 radio's in het Verzamelmuseum FOTO: Sake Elzinga grammofoons

De stem van de nieuwslezer hoort nog altijd tot de neutraalste geluiden die de radio kan voortbrengen. Het is anders dan in de tijd van Philip Bloemendal, die zijn neutraliteit met een zekere plechtigheid wist te vermengen. Dat kon hij waarschijnlijk niet helpen; het was de klank van het tijdvak. Later heeft hij de geluidsband van de Amsterdamse metro ingesproken, de namen van de stations voorgelezen. Wibautstraat. Amstel. Bij mij veroorzaakte het een vleugje nostalgie. Philip Bloemendal is ook allang vervangen. Maar de nieuwslezers blijven mensen.

Dit stukje schrijf ik nog op mijn Griekse eilandje. Mijn Grieks is zeer gebrekkig. Goedemorgen, een espresso, goedenavond, een glas rode wijn, een bordje grote bonen. Dit zijn voorbeelden van het Grieks dat ik accentloos spreek. Maar het dagelijks nieuws volgen, nee. Daarvoor blijf ik aangewezen op de Herald Tribune van vandaag, een Nederlandse krant van gisteren en de stem van de nieuwslezer in de radio. Hij heeft het over Papandreou en Venizelos, de premier en de minister van Financiën. De volgende grote stakingen. De hemel zal weten wat ze nu weer van plan zijn, maar zijn stem klinkt onheilspellend. Waarschijnlijk komt er een belastingverhoging, worden er ambtenaren ontslagen, gaat het openbaar vervoer plat. De stem van het nieuws is de geest van de tijd.

In 1977 heeft Ettore Scola een prachtige film gemaakt, Una giornata particolare, met Sophia Loren en Marcello Mastroianni. Deze bijzondere dag is 8 mei 1939, als Hitler in Rome op bezoek komt bij Mussolini. De hoofdrolspelers zijn verdiept in hun persoonlijke verwikkelingen maar in een groot deel van de film hoor je op de achtergrond de radio. De stem van de verslaggever waaraan je kunt horen dat hij zich getuige weet van een historische gebeurtenis. Het Horst Wessellied wordt gespeeld. Heeft Hitler zijn gastheer toen toevertrouwd dat de Tweede Wereldoorlog op uitbreken stond? Dat zijn troepen minder dan een jaar later Denemarken en Noorwegen en ten slotte ook Nederland zouden binnenvallen? Of vertrouwde hij zijn gastheer niet? Dat is niet het onderwerp van de film en hier gaat het om de stem.

Nadat de oorlog was uitgebroken, begon Menno ter Braak een dagboek bij te houden, Journaal 1939. Ergens noteert hij dat hij, militant antifascist, gedoemd was naar de radio te luisteren. Er zat niets anders op. Negen maanden later pleegde hij zelfmoord. Zou Hitler het zonder radio en luidsprekers tot rijkskanselier hebben gebracht? Dat is een vraag die niet ter zake doet. En dit terzijde: wat een goed woord is dat: luid-spreker. Na de machtsovername in 1933 was de radio tot instrument van de wereldpolitiek geworden. Ik was zes jaar. Op een zondagavond, laat in de middag, zou Hitler een redevoering houden. Mijn vader, overtuigd antifascist, lid van de Vrijzinnig Democratische Bond, moest luisteren, er zat niets anders op. Onze radio was een indrukwekkend houten gebouwtje, leek een beetje op een roomse kerk, vond ik.

Hitler begon. Aanzwellend getier uit de luidspreker. Maar ik was met mijzelf aan het voetballen, ik was onophoudelijk de bal tegen de muur van het terrasje aan het trappen. Zo kunnen kinderen eindeloos bezig blijven. Opeens kwam mijn vader naar buiten. Hou godverdomme op met dat lawaai, zei hij, zo hard had ik hem nog nooit horen praten. En het is de enige keer dat hij tegen me gevloekt heeft. Hitler was uitgesproken. Hij stak een sigaret op, blies de rook verticaal de lucht in en zei: „Er komt oorlog. Niet te vermijden.”

Misschien hoor ik tot een van de eerste generaties waarbij de stem uit de radio tot de opvoeding hoort. Sportverslaggeving, een genre apart. Na de verloren wedstrijd om het wereldkampioenschap tegen Duitsland, in 1974, heb ik definitief afscheid van het voetbal genomen. Maar Han Hollander herinner ik me als de dag van gisteren. Goal! Goal! En daarna de meidagen van 1940. Bericht Luchtwachtdienst. Bericht Luchtwachtdienst. Grote formatie Duitse bommenwerpers vliegt in westelijke richting. Na de capitulatie komt de BNO, de Berichtendienst Nederlandse Omroep met NSB-stemmen die met een weer andere intonatie over de triomfen van de Wehrmacht vertellen. De BBC Home service. This is the news and this is Frank Philips reading it. Radio Oranje, de stem van strijdend Nederland, met het onverslaanbare geluid van A. den Doolaard. En Lekker weg in eigen land met Meta de Vries die donderdag overleed.

Radiogeschiedenis. En nu dus het nieuws van de Griekse crisis, of de volgende wereldcrisis. Wie weet. Maar de nieuwslezers, zeker de Griekse, zijn al doordrongen van het naderend onheil. Je hoeft ze niet te kunnen verstaan. Hun stem spreekt boekdelen.