Pornosterretjes tegen wil en dank

Tieners experimenteren online met seksueel getinte foto’s en filmpjes. Niet zonder risico. Over ‘bezemen’ en „jongens verliefd maken”.

An illustration of a mobile phone with a photo of a naked womnan. Sexting is becoming increasingly popular with images of a sexual nature being sent via phone to phone. (Photo by Pierre Havrenne) BELGA/AFP

De foto’s gingen de hele school rond. Het lichaam van een naakt meisje, alleen haar hoofd was niet te zien. „Maar iedereen wist wel gelijk wie het was.” Robin (15) grijnst. Hij zit in de tweede klas van het vmbo, het meisje zat bij hem op school. Via Twitter „gaat dat heel snel”, zegt hij. Vriend Tony (14): „Ik krijg elke week wel foto’s en filmpjes te zien van normale meisjes die zich uitkleden.” Hij haalt zijn schouders op. „Maar het zijn niet de mooiste hoor. Een beetje dikke.”

‘Sexting’ heet het, via de mobiele telefoon seksueel getinte foto’s of filmpjes uitwisselen. De term is anderhalve maand geleden in de Oxford English Dictionary opgenomen. In Nederland zijn minderjarige tieners er al langer mee bezig. Lopend onderzoek bij de Universiteit van Amsterdam wijst uit dat 3 procent van de jongeren aan sexting doet. Dankzij de smartphone heeft elke tiener een camera op zak. En de beelden kunnen met één druk op de knop op internet belanden. Met alle gevolgen van dien. Foto’s en filmpjes die online staan, verdwijnen nauwelijks meer van internet. Resultaat: kinderporno, maar dan door de jongeren zelf gemaakt.

Lang niet alle beelden verschijnen per ongeluk online; 3 procent van de minderjarigen in Nederland plaatst welbewust seksueel getinte filmpjes en foto’s van zichzelf op internet. Vooral meisjes doen dat met foto’s waar ze naakt of half naakt opstaan. Vier procent van de jongeren filmt seksuele handelingen met leeftijdgenoten met behulp van een webcam. Van hen deelt 6 procent die filmpjes daarna op internet.

Onbedachtzaam en gevaarlijk? Welnee, antwoorden de tieners. Zij vinden het in de eerste plaats „leuk en spannend”.

Dat is de tussentijdse conclusie van het vierjarige onderzoek Jeugd & Cybersafety van NHL Hogeschool in Leeuwarden, gesubsidieerd door het ministerie van Onderwijs. Van januari tot april dit jaar werden 6.300 jongeren tussen de tien en zeventien jaar ondervraagd. Onderzoeker Joyce Kerstens verzamelde deze eerste feiten. „De percentages lijken laag, maar áls het gebeurt gaat het hard. Iedereen kan het materiaal onbeperkt downloaden en weer uploaden.” En jongeren zijn zo zelf actief in het verspreiden van kinderporno. Kerstens: „Er heerst nu een stereotype beeld over de digitale kinderlokkers, perverse mannetjes die kwetsbare jongeren manipuleren om zich uit te kleden voor de webcam. De realiteit is anders.”

Meldpunt Kinderporno

Rachel Levi van het Meldpunt Kinderporno beaamt dat. Ze vertelt dat jongeren geregeld zelf expliciete foto’s en filmpjes verspreiden en het materiaal dan op schimmige sites terugvinden. Levi: „De meeste jongeren melden zich pas als de situatie uit de hand is gelopen en de beelden overal opduiken. Vaak hebben ze er al weken mee rondgelopen.”

In 2010 kwamen er 327 meldingen binnen. Van jongeren die zichzelf terugzagen in pornografische filmpjes en foto’s, en van jongeren die bang zijn dat zoiets zal gebeuren. Levi: „Ze hebben dan ooit zelf foto’s gedeeld en krijgen daar later spijt van.”

Net zo goed kunnen de foto’s door toedoen van een bekende op het net belanden. Kerstens: „Dat zijn tieners die besluiten om zich voor het vriendje of vriendinnetje uit te kleden. Dat gebeurt vooral tussen leeftijdgenoten, vaak tijdens vaste verkering. Als de verkering uit is, kan de ander de foto’s op internet zetten.”

Soms ook is die ander anoniem. Eenderde van de jongeren die seksuele handelingen verrichten voor de webcam kent de ander alleen van internet, blijkt uit het Leeuwardens onderzoek. Volgens Levi van Meldpunt Kinderporno overzien de tieners de consequenties van hun handelen niet goed. „Ze voelen zich anoniem in de slaapkamer. Pas later dringt door wat het betekent dat de ander die beelden heeft en er mee kan doen wat hij wil.”

Volgens het Meldpunt Kinderporno komt chantage met beeldmateriaal regelmatig voor. Levi: „Denk aan meisjes bij wie gedreigd wordt dat hun foto’s online komen te staan als ze niet doorgaan met seksuele handelingen.” Ook onderzoeker Kerstens ziet dat terug. „We vroegen jongeren hoe ze terugkeken op het maken van de seksfilmpjes. Een op de tien zegt dan dat ze dwang en dreiging hebben gevoeld.”

Hans Claessen is maatschappelijk werker. Hij geeft voorlichting en trainingen over seksualiteit op middelbare scholen. Hij kent voorbeelden genoeg van chantage. „In Amsterdam-Noord heeft een meisje seks gehad met twee jongens in het fietsenhok. Dat is gefilmd, en daarna werd ze met die beelden gechanteerd. Uiteindelijk heeft ze het een half jaar vol moeten houden en met zes jongens gedwongen seks gehad. De hele school weet ervan.”

Bezemen

Claessen vertelt ook over „bezems”. Daarmee worden meisjes bedoeld die zich in de ogen van jongeren als een ‘sletje’ gedragen. Soms is dat oordeel gebaseerd op een sexy foto, soms omdat ze het meisje een ‘loser’ vinden. Claessen: „Bezemen kwam ongeveer twee jaar geleden op. Jongeren downloaden foto’s van meisjes, bedenken en typen er zelf vulgaire of seksueel getinte teksten bij en posten dat vervolgens weer online.” Op YouTube zijn genoeg in elkaar geknutselde filmpjes te vinden waar meisjes als bezems worden gepresenteerd. Ook Meldpunt Kinderporno kent „bezemen”, maar praat daar liever niet over. De medewerker: „Aandacht betekent misschien dat er weer extra op internet wordt gezocht naar bezems. Daar zitten die meisjes niet op te wachten, de populariteit is net aan het zakken.”

Claessen ziet de obsessie met seksueel getinte foto’s vooral op het vmbo: „Elke jongere zit op Facebook, Hyves en Twitter. Ze zijn continu elkaars profiel aan het scannen. Al komt er een foto van een meisje in bikini, ze sturen die gelijk aan elkaar door.” Dat blijkt ook uit het onderzoek van NHL Hogeschool in Leeuwarden. Kerstens: „Uitkleden voor de webcam, foto’s maken en over seks praten doen vooral de lager opgeleide jongeren.” Hoger opgeleide jongeren vertoonden meer passief gedrag, zoals porno kijken. Volgens Hanneke de Graaf, onderzoekster bij seksueel kenniscentrum Rutgers WPF, komt dat overeen met de uitkomsten van eerder onderzoek. „Leerlingen van het vmbo hebben doorgaans eerder geslachtsgemeenschap dan leerlingen van het vwo.”

De beweegredenen van de jongeren zijn nog niet voldoende onderzocht. De meeste jongeren, zo’n 70 procent, omschreven het delen van seksuele foto’s en filmpjes als een positieve ervaring, ‘leuk en spannend’. „Het is normaal dat jongeren experimenteren”, zegt onderzoeker Kerstens. „Jongeren construeren op internet voortdurend hun identiteit. Dat gaat samen met publiceren van foto’s en filmpjes. Ze hebben alleen niet door wat de risico’s zijn.”

Ook mediapsycholoog Ard Heuvelman van de Universiteit Twente constateert dat jongeren laconiek met seksueel getinte foto's en filmpjes omgaan. „Jongeren gaan sowieso al veel makkelijker om met privacy.” Hij onderzoekt nu of jongeren amateurbeelden ook anders waarderen dan professionele porno. Resultaten worden over een paar maanden verwacht.

Linn (14) zit in de tweede klas van het vmbo op een school in Amsterdam-Noord. Ze kent de foto’s en filmpjes van uitgeklede leeftijdgenoten, maar zou het zelf nooit doen. „Ik denk dat de meisjes het doen uit onzekerheid. Dan willen ze weten of ze wel mooi zijn, of proberen de jongen verliefd op hen te maken.” Maar dat helpt niet, weet ze. „Je zult juist eerder gepest worden. Echt leuke jongens vinden het raar. En door meisjes word je als hoer gezien.” Ook Tony en Robin zijn het eens: „Zo’n meisje heeft geen leven meer, ze wordt overal nagewezen.”