Een devoot, een bekeerde en een twijfelaar

Wat is literatuur? Over die vraag buigen Bas Heijne, Paul Claes en Orhan Pamuk zich in hun nieuwste boek.

Het is met literatuur net als met God: je gelooft erin of niet. De ongelovigen winnen terrein. Ze kiezen voor het nieuws, voor het internet, voor non-fictie – voor genres en media die dichter bij de werkelijkheid lijken te liggen. De fabel die de roman ons voorschotelt, verliest aan kracht.

Hoewel de ongelovigen moeilijk te bekeren lijken, doen de gelovigen verbeten pogingen het tij te keren. Dat levert vele mooie verhandelingen op over wat literatuur nu eigenlijk is, of ze een toekomst heeft, en waarom ze zo belangrijk is. De nieuwste bijdragen aan het debat komen van Paul Claes, Orhan Pamuk en Bas Heijne. Om in religieuze termen te blijven: een devoot, een bekeerde en een twijfelaar. De twijfelaar is, zoals altijd, het interessantst, want hij legt de roman waarlijk onder de loep, en lijkt bereid zijn verlies te nemen.

De devote Paul Claes daarentegen bevraagt nergens het object van zijn geloof. Zijn bundel C. Honderd notities van een alleslezer is het werk van iemand die bezeten is van literatuur. De toekomst of de waarde ervan staan niet ter discussie: Claes is als de priester die niet in de gaten heeft dat hij voor een lege kerk staat.

Hij tracht ook niet de gemeente ergens van te overtuigen, maar overspoelt ons met zinloze of toch in ieder geval weinig samenhangende feiten uit de canon. Aragon citeerde Racine, en Goethe citeerde Griekse epigrammen. Het zijn het soort weetjes waar een leraar zijn lessen mee doorspekt, of een essayist zijn essays. Blijkbaar had Claes er nog een aantal op de plank liggen.

De ironie wil dat ze perfect zouden zijn als blogs of tweets, maar dat ze in boekvorm vrij onverteerbaar zijn. Niet zozeer omdat ze flauw (Van Maerlaent is ‘de wikipedia van de Lage Landen’) of innerlijk tegenstrijdig zijn (waarom zijn schrijversinterviews zo verwerpelijk, als Claes zelf zich voortdurend verliest in pseudo-psychoanalytische opmerkingen over bijvoorbeeld de ‘narcistische neurose’ van Kafka of de moederbinding van Beckett?), maar vooral omdat de betekenis van dit alles onbesproken blijft. Wat doet het ertoe dat Kafka een verhaal schreef waar de F veel in voorkomt? Wat verandert dat aan onze blik op de wereld?

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 7 oktober 2011, pagina 10 - 11. Het hele artikel kunt u hier lezen.