De monetaire primadonna tussen regeringsleiders

Eind deze maand treedt Jean-Claude Trichet af als baas van de ECB. Voor zijn inspanningen de euro te redden krijgt hij lof. Maar politici ergeren zich suf, want hij leest ze de les. Zhou are playing wiz fire!!

Drieduizend bankiers verzameld voor een galadiner in de kolossale hal van het National Building Museum in Washington applaudisseren. „Jean-Claude. Op hoeveel manieren kunnen we zeggen dat we van je houden”, bast Paul Volcker, de voormalige voorzitter van de Amerikaanse Federal Reserve. „Jij hebt ongeveer in je eentje de eurozone bij elkaar gehouden. Daar danken wij jou voor.” Staande ovatie.

Deze week zat Jean-Claude Trichet (68) voor de laatste keer de rentevergadering van de Europese Centrale Bank (ECB) voor. Eind deze maand treedt hij na acht jaar af als president. Trichet is al een tijd bezig aan zijn afscheidsronde, zoals twee weken geleden op het diner in Washington, georganiseerd door lobbyclub Institute of International Finance. Het is echter geen rustige toernee. Trichet beleeft de drukste en veeleisendste vier jaar in zijn loopbaan. De crisis is zo uit de hand gelopen dat de eurozone die hij hielp opbouwen, wankelt.

Trichet leidt een centrale bank in oorlogstijd. Dat is moeilijk. In economisch goede tijden is het simpelweg makkelijker de eenheid te bewaren. In de huidige crisis wordt er meer politiek bedreven, binnen de bank en tussen de bank en de landen die de eurozone vormen. Voormalig ECB-president Wim Duisenberg kon makkelijker vasthouden aan zijn motto „hoe harder men roert, hoe stijver ik word.” Voor Trichet en zijn collega’s wordt het met de dag moeilijker. Met conflicten als gevolg.

Hoe anders zag de economische wereld er uit toen Trichet op 1 november 2003 Duisenberg opvolgde. „De eerste jaren moest hij vooral op het huis passen”, zegt een betrokkene. Op het hoofdkantoor van de ECB in Frankfurt moesten ze wennen aan hun nieuwe baas. Duisenberg liet veel over aan zijn collega-bestuurders en hoge functionarissen. Dat moest wel. De raad van bestuur van de ECB bestond toen uit monetaire koningen als de Italiaan Tommaso Padoa-Schioppa en de Fransman Christian Noyer. Zij lieten zich niet muilkorven. Een van de belangrijkste taken van Duisenberg was zorgen dat de grootheden polderaars werden die samen besluiten namen.

Vooral de Duitser Otmar Issing genoot veel macht. Als hoofdeconoom had hij de verantwoordelijkheid het rentebesluit voor te bereiden en te presenteren aan de raad van bestuur. Volgens ingewijden wist zelfs Duisenberg niet wat Issing in de groep zou gooien. „De stijl van Duisenberg was goed voor de opbouwfase van de ECB want het gaf iedereen de kans te wennen”, zegt een functionaris die bij de beginfase betrokken was.

Waar Duisenberg een voorzitter was, is Trichet een president die als een havik over zijn winkel waakt. Hij is een micromanager die niet schroomt hiërarchie te doorbreken. Trichet passeert seniormanagers bij de ECB om met opstellers van een rapport te praten. Of hij geeft ambtenaren van ministers het woord als zij iets slims te zeggen hebben, ook al is dat niet volgens het protocol. Trichet houdt van details, cijfers, grafieken en vooral precisie. Niet voor niets corrigeerde Bundesbankpresident Jens Weidmann zichzelf deze week tijdens een persconferentie in aanwezigheid van Trichet. Weidmann wilde hoffelijk zijn. „Onder uw leiding heeft de ECB de prijzen stabiel gehouden voor de 330 miljoen inwoners van de eurozone...Voor u mij corrigeert, bedoel ik natuurlijk de 332 miljoen inwoners.”

In het bestuur van de ECB heeft Trichet de touwtjes stevig in handen, zegt Lex Hoogduin. Als directielid van De Nederlandsche Bank zat hij in twee jaar 65 keer bij bestuursvergaderingen van de ECB, meestal achter toenmalig DNB-president Nout Wellink. Trichet laat iedereen zijn zegje doen, zegt Hoogduin. Dat noemt hij gebruik maken van de collectieve wijsheid van de raad. Maar als er overeenstemming bereikt is en iemand komt dan nog met een afwijkende mening kan hij zomaar een uitbrander van Trichet krijgen. „Gespeeld of niet. Die boosheid gebruikt hij wel effectief”, zegt Hoogduin.

Trichet verlaat de ECB op een moeilijk moment. Er dreigt een kredietcrisis, de kans op een nieuwe recessie neemt toe en het bestuur van de ECB (zes onafhankelijke directieleden plus de 17 presidenten van de nationale centrale banken van de eurozone) is verdeeld. De crisis is niet te wijten aan Trichet. Daar zijn beleggers en centrale bankiers het over eens. Hoogduin: „Zijn economische analyse is juist. De ECB besloot al in 2007 banken ongelimiteerd liquiditeit te verschaffen. Toen het jaar daarop de Britse bank Northern Rock dreigde om te vallen, zag Mervyn King van de Britse centrale bank, nog steeds niet in dat bijzondere maatregelen nodig waren.” Zo speelde Trichet een cruciale rol bij het schragen van de Europese economie.

Maar de laatste tijd ergert Trichet regeringsleiders. En niet alleen de Franse president Sarkozy, met wie hij een ontzettend slechte verhouding heeft. „Trichet is een primadonna,” vindt een hoge Europese functionaris. „Hij zegt dat hij de euro heeft gered. Alsof regeringen niets hebben gedaan!” Hij vertelt hoe Trichet vergaderingen binnenkomt met Europese leiders en hen de huid vol scheldt. Of schreeuwt: „Zhou are playing wiz fire!!” Trichet is zelfs een keer met slaande deuren vertrokken. Hij neemt als hij in een goed humeur is hele stevige politieke standpunten in. Dat zet bij sommigen, zoals ook Angela Merkel, kwaad bloed. Een diplomaat uit een Europees land: „Hij doet net alsof wij klungels zijn. Dat is niet de methode om anderen voor je standpunten te winnen.”

Dat hij vorig jaar openlijk het Frans-Duitse plan bekritiseerde om banken te laten meebetalen aan reddingsoperaties was voor veel regeringsleiders de druppel. Volgens Trichet druist het in tegen de „internationaal geaccepteerde economische doctrine” hoe landen van hun schulden af moeten komen. Die stelligheid wekt wrevel, maar weinigen betwisten dat Trichet als een van de weinige Europese kopstukken in de crisisbestrijding exact weet waar hij het over heeft. Hij kent de markten en weet hoe beleggers denken.

Regeringsleiders hebben daar vaak geen flauw benul van. Gevolg is dat hij een andere taal praat dan zij: Trichet spreekt financieel. Hij kan op persconferenties precies de gewenste boodschap overbrengen om de beoogde marktreactie te ontlokken. De regeringsleiders spreken een politieke, en vaak ook nog nationale, taal.

Sinds zijn verzet tegen het bankenplan gebruiken velen – achter een schild van off-the-record-gesprekken – Trichet als zondebok. Lekken over vertrouwelijke obligatieaankopen van de ECB in bepaalde landen? Trichet. Meningsverschillen bij Europese top-vergaderingen? Trichet. Op hoog niveau gingen er eerder dit jaar stemmen op om hem de toegang tot Europese toppen te ontzeggen. „Zit Nout Wellink bij Nederlandse regeringsvergaderingen? Nee toch.” Toppen zijn alleen voor regeringsleiders en officieel mag hij daar niet bij. Alleen vergaderingen voor ministers van de Eurozone of van alle 27 EU-landen wordt hij geacht bij te wonen. Vanwege de crisis, vanwege zijn expertise en nu helemaal omdat de ECB een dominante rol speelt in de noodhulpprogramma’s aan Griekenland, Portugal en Ierland, is hij sinds eind 2008 toch vaste deelnemer geworden aan Europese toppen van regeringsleiders. Hij moet daar altijd speciaal voor worden uitgenodigd.

Trichet botst niet alleen met politici. Onder zijn presidentschap legden twee prominente Duitse centrale bankiers hun functie vervroegd neer. Bundesbankpresident – en dus ook bestuurslid van de ECB – Axel Weber maakte in februari zijn vertrek bekend. Hij was tegen het opkopen van staatsobligaties en voelde zich te weinig gesteund door Trichet, maar vooral door bondskanselier Merkel. ECB-hoofdeconoom Jürgen Stark liet vorige maand weten „om persoonlijke redenen” eind dit jaar te vertrekken. Hij zou grofweg dezelfde grieven hebben als Weber.

Door zich te mengen op de obligatiemarkt krijgt de ECB een politiekere rol. Zo werden hervormingen en bezuinigingen in Italië afgedwongen in ruil voor de belofte Italiaanse staatsleningen te kopen. Monetaire puristen vinden dat de ECB in feite de excessieve schulden van Europese landen financiert, wat niet is toegestaan. Trichet staat voor de pragmatische meerderheid binnen de ECB die de gevaren en ongewenste gevolgen inziet, maar het intact houden van de eurozone boven alles stelt.

Stark en Weber waren meer dogmatisch. Hoogduin: „Zij hadden het bijna fysiek moeilijk met de beslissing staatsobligaties op te kopen. Tegen de regels is tegen de regels, ook al kan je er een goed verhaal bij vertellen.” Het was een zware afweging, vervolgt hij. Als je aanneemt dat de Duitse ECB-bestuurders de zienswijze van een kwart van de bevolking in de eurozone vertegenwoordigen, moet je daar dan tegen in willen gaan, vraagt de voormalig DNB-bestuurder zich af. „Maar aan de andere kant loop je het gevaar met behoud van principes de afgrond in te gaan.”

Het vertrek van Stark en Weber had misschien niet voorkomen kunnen worden door Trichet, aangezien de getroebleerde relatie met Berlijn ook een rol speelde. Belangrijker is dat de breuk de tweedeling binnen de bestuursraad toont.

Bij de eerste vergaderingen zaten ECB-bestuurders achter bordjes met de naam van hun land. Dat was fout, vond Duisenberg. De centrale bankiers bestuurden één eurozone en zaten er niet als vertegenwoordigers van hun land. Sindsdien zitten ze achter bordjes met hun achternaam.

In de opbouwfase konden de bankiers dat waar maken. Op basis van consensus bereikten ze overeenstemming. Nu spelen nationale belangen openlijk mee. Centrale bankiers uit het noorden, onder wie Bundesbankpresident Weidmann en DNB-president Knot, vinden het opkopen van staatsobligaties geen natuurlijke taak van de ECB. Hun collega’s van zuidelijke landen zijn wel voor. Wat volgt, is koehandel. De zuidelijke leden willen voor een groter bedrag aankopen om zo de crisissfeer in hun land zoveel mogelijk te sussen. Hun noordelijke collega’s proberen het bedrag naar beneden te praten, want grote kans dat zij voor de rekening moeten opdraaien.

Dé klus voor de opvolger van Trichet, de Italiaan Mario Draghi, is te voorkomen dat verdeling leidt tot verlamming. De ECB is de brandweer van de eurozone. Als geruzie over de wenselijkheid van de gebruikte blusmiddelen de ECB paralyseert, fikt het huis af.

Trichet heeft geen spijt van de omstreden meer politiekere rol van de ECB, bleek deze week na zijn laatste rentebesluit. De ECB kon simpelweg niet anders. Op de vraag of hij net als Edith Piaf kan zeggen je ne regrette rien zei Trichet: „Wij hebben ons best gedaan.”