Absurde ondergang van een sullige Neerlandicus

Wunderbaum speelt ‘Onze Paus’. Het toneelstuk is vintage Arnon Grunberg: over de epische ondergang van een gewone man.

„Gestoord.”

„Een bizar stuk.” „Héél raar.”

Zo omschrijven de leden van acteurscollectief Wunderbaum hun jongste project: het opvoeren van de toneeltekst Onze Paus van schrijver Arnon Grunberg. Welwillend, want het zijn Grunberg-fans. Als Walter Bart het zegt, lacht hij erbij en schudt zijn hoofd – alsof hij nog niet kan bevatten wat ze zich op de hals hebben gehaald. Want dit even ambitieuze als groteske stuk over Guillaume Van Rompuy, een Vlaams docent Nederlands die in Polen het werk van Hugo Claus wil verspreiden, omvat thema’s als globalisering, arbeidsmigratie, terrorisme en de hypocrisie van de Katholieke Kerk, naast pedofilie, overspel en homoseksualiteit.

Er zit naakt in, seks en geweld, bloed en vanillevla, en het eindigt in een coma. Oscar Van Rompay, die Guillaume speelt: „Je kan gerust stellen dat het een Heel. Maf. Stuk is.”

En dan hebben ze het nog niet eens over de vorm gehad. Grunberg deelde de tekst op in hoofdstukjes: ‘Het nieuws’, ‘Compassie’, ‘99 Luftballons’. Wat doe je daarmee, op toneel? En zo zijn er meer uitdagingen. Grunberg wisselt dialogen af met verteltekst, ook daar moeten de acteurs een theatrale vorm voor vinden. „Bovendien”, zegt Matijs Jansen, „wisselt de toon steeds van zwart-komisch naar poëtisch. Is er net iemand tot moes geslagen, volgt een heel gevoelige zin. We moeten steeds schakelen. Maar wij willen er wel echt een komedie van maken.”

Een week voor de première is het tijdens de repetities – vanzelfsprekend – nog zoeken. Acteurs Walter Bart en Wine Dierickx bekijken hoe Maartje Remmers een tandartsassistente speelt die in haar ondergoed solliciteert voor de functie van nieuwslezeres. „Ik heb een lichaam om het nieuws te presenteren”, is haar motivatie. „Wie naar mijn lichaam kijkt, wordt vanzelf vrolijk.” Al pratend neemt Remmers een reeks semi-erotische poses in. Dierickx: „Laat het geen pure pornoposes zijn. Als het iets meer turnen is, is het ontwapenender. De porno moet er zijn, ondanks zichzelf.”

Heel erg grunbergiaans, vindt Bart. „Hij schrijft het ook ergens: ‘vlees is vlees en troost is troost’. De sexy tandartsassistente laat zich betasten omdat ze weet dat het mannen gelukkig maakt. Op een naïeve manier wil zij de wereld verbeteren.”

Onze Paus werd geschreven in opdracht van een Pools gezelschap, maar de artistiek leider aldaar weigerde het stuk. Ze schreef Grunberg dat zijn stuk ‘een aaneenschakeling van clichés’ was, en bovendien ‘niet schokkend’. De schrijver denkt dat Onze Paus juist werd geweigerd omdat het té schokkend was. Bart leest een gevoelige passage voor: „De paus weet van alle kardinalen met wie ze geslapen hebben. Met welke jongens ze geslapen hebben. Hoe oud de jongens waren.” „Dat gaat over paus Johannes Paulus II, hún paus, die is heilig voor hen. Dus ik geloof toch ook dat het eerder censuur was.”

In elk geval vinden de spelers het stuk geen „aaneenschakeling van clichés”. Van Rompay, gastacteur van NT Gent: „Wij ontdekken er steeds nieuwe betekenislagen in. De trots van de Polen, heimwee naar het communisme. Soms zien we ook thema’s die er volgens Grunberg helemaal niet zijn.” De spelers zochten de schrijver deze zomer op. Bart: „We wilden weten of onze associaties klopten. Dan vroegen we: die ruimte aan het slot, is dat de hemel? En zei hij: Nee, dat is de gevangenis. Of: die man, verwijst die naar het communisme? En hij: Nee hoor, dat is gewoon een homo.” De groep speelt het stuk echter alsof die associaties wel kloppen. „Die vrijheid heb je, bij een tekst. Wij eigenen het ons toe, en tonen waar het volgens ons over gaat.”

En waar gaat het precies over? Bart: „Guillaume maakt de omgekeerde beweging van wat we nu veel zien: hij is als docent werkloos en vertrekt naar Polen als economisch vluchteling. Eenmaal daar krijgt hij te maken met dezelfde misstanden als migranten hier. Hij is een paria.”

Dierickx: „Maar hij gaat heel ver in zijn pogingen in te burgeren. Hij past zich zo aan dat hij helemaal geen weerstand meer heeft.” Het zal niemand verbazen dat het met Van Rompuy niet al te best afloopt.

Guillaume is een typisch grunbergiaanse antiheld, zegt Bart. „Hij is heel lief, maar hij struikelt van probleem in probleem. Meteen aan het begin verliest hij zijn voortanden en blijft hij tandeloos rondlopen.”

Onze Paus wordt gaandeweg steeds absurder: het verblijf van Van Rompuy mondt uit in een nachtmerrie. Wunderbaum benadert dat absurdisme heel realistisch, zegt Dierickx. „Het leven wordt nu eenmaal soms een nachtmerrie.” Van Rompay: „Alle rampspoed die hem overkomt, zou echt kunnen gebeuren. Het zijn alledaagse problemen, maar uitvergroot.” Bart: „Dat is Arnon Grunberg op zijn best: de epische ondergang van een onopvallende man.”

‘Onze Paus’ van Arnon Grunberg door Wunderbaum. Première 7/10, Rotterdam. Inl. wunderbaum.nl