Nobelprijs Literatuur gaat naar de Zweed Tomas Tranströmer

Tomas Tranströmer in maart 2001. Vandaag kreeg hij de Nobelprijs voor de Literatuur toegekend. Foto AP . Jessica Gow

De Nobelprijs voor de Literatuur is gewonnen door de Zweedse dichter Tomas Tranströmer. Dat heeft het Nobelcomité zojuist bekendgemaakt.

Met Tomas Tranströmer (Stockholm, 15 april 1931) heeft de Zweedse Academie niet gekozen voor een dichter die het zichzelf of de lezer gemakkelijk maakt, schrijft de boekenredactie van NRC Handelsblad:

“Niet omdat hij ingewikkeld schrijft of met moeilijke begrippen of duistere beelden werkt, maar omdat hij dicht over datgene wat er is en over dat wat ‘daarachter’ is, of daaronder, of daarnaast. Tranströmers poëzie beweegt zich tussen twee werelden, die weliswaar met elkaar in verband staan, maar waarvan de ene toch goeddeels onzichtbaar en onbetreedbaar blijft. Het gaat hem om de glimpen van de andere wereld die opgevangen kunnen worden in deze. In zoiets als ‘het geheime roer in trekvogelzwermen’ bij voorbeeld. Of hij hoort ‘een tremolo van verborgen instrumenten’ die op zou stijgen uit het winterduister. Hij is uit op het betrappen van de dingen die men niet ziet en niet hoort, maar toch ziet en toch hoort en waarover dichters nu eenmaal niet kunnen zwijgen.”

“Tranströmer is in zekere zin een archetypische Zweedse schrijver, namelijk een die zich nogal eens laat inspireren door de natuur. Daar wordt, voor wie er gevoelig voor is, iets zichtbaar van het andere, zonder dat Tranströmer probeert uit te leggen wat dat andere dan is. Hij toont, hij beschrijft, maar hij interpeteert de natuurindrukken niet precies. Hij is daarin verwant met de Nederlandse dichter Chr.J. van Geel, ook een dichter die door eindeloos naar de natuur te kijken en op te schrijven wat hij zag de wereld vulde met betekenis. Tranströmer schrijft zelfs ergens dat, wie goed toeluistert, in deze wereld ‘de bonkende vuisten van de opgesloten eeuwigheid’ kan horen. Er is iets, maar het is ‘geheim’, ‘verborgen’.”

Het werk van Tomas Tranströmer was al lange tijd in Nederland bekend dankzij de inspanningen van de dichter en schrijver J. Bernlef. In 1993 verscheen in zijn vertaling Tranströmers complete oeuvre in het Nederlands, onder de titel Het wilde plein. Al eerder vertaalde hij drie afzonderlijke bundels van Tranströmer. Bernlef maakte, zoals hij zelf schreef, in 1979 voor kennis met het werk van Tranströmer doordat een vriend hem de bundel Dikter cadeau deed. Bernlef:

“Het was alsof ik deze gedichten al eens gelezen had, als in een déja-vu, alsof zij al ergens in mij bestonden en het lezen hen naar buiten bracht. Dit was het begin van wat je een ‘kannibalistisch proces’ zou kunnen noemen. Natuurlijk had ik die gedichten zelf moeten schrijven! Maar Tranströmer had dat al gedaan. Het enige wat ik aan deze deplorabele toestand kon doen was deze gedichten in het Nederlands vertalen.”

In het door Bernlef vertaalde gedicht ‘Het paar’ (uit de bundel Den halvfärdiga himlen (‘De halfklare hemel’, 1962) beschrijft Tranströmer hoe twee geliefden zich in een hotelbed te slapen leggen:

Zij knippen de lamp uit en de witte kap
glinstert een ogenblik voordat hij oplost
als een tablet in een glas duisternis. En dan opstijgt.
De hotelmuren rijzen het hemelduister tegemoet.
[...]Het is donker en stil. Maar de stad is vannacht
opgerukt. Met gedoofde ramen. De huizen kwamen.
Heel dichtbij staan zij opeengepakt te wachten,
een volksmassa met uitdrukkingsloze gezichten.

Tranströmer is behalve dichter psycholoog en is werkzaam bij het Zweedse arbeidsbureau. Zijn werk is over de hele wereld vertaald en bekroond met diverse nationale en internationale prijzen. De dichter was menigmaal te gast op allerlei poëziefestivals, onder meer op Poetry International.

De Zweed wordt wel een ‘christelijk dichter’ genoemd, onder meer door zijn collega Lars Gustafsson, maar op dat etiket is hij zelf niet zo gesteld. “Religie is een levensdimensie waar je niet zonder kunt”, zei hij. In zijn werk brengt hij een hommage aan ‘het grote onbekende waar ik deel van/ uitmaak en dat zeker belangrijker is dan ikzelf’.

Vorig jaar ging de Nobelprijs voor de Literatuur naar de Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa. Eerder vandaag ontstond op internet lichte verwarring toen een goed lijkende kopie van de website van het Nobelcomité Dobrica Cosic uitriep tot winnaar. Het bleek een actie van Servische nationalisten te zijn.