Sinds wanneer moeten we het zelf uitzoeken?

Wie aan een Papoea vraagt naar de zin van het leven krijgt waarschijnlijk een antwoord waarin concrete aspecten van het leven een grote rol spelen. Zijn bezit aan varkens, vrouwen en kinderen, zijn eer bij andere mannen. De gewone dingen des levens zijn altijd al op de een of andere manier belangrijk geweest voor de betekenis van het leven. Maar in ieder geval in het Westen is in de kunst aan het begin van de zeventiende eeuw een belangrijke verandering zichtbaar. Daarvoor had kunst vrijwel altijd een religieus thema, maar vanaf ongeveer 1600 worden ineens in Spanje en vooral in Nederland stillevens afgebeeld, gewone huiselijke taferelen, ook zonder moralistische boodschap. Zoals de filosoof Simon Blackburn het omschrijft: „Bij schilders als Vermeer raken de meest huiselijke activiteiten en tafereeltjes doordrongen van een ernstige waardigheid die tot dan toe was voorbehouden aan de kerkelijke mysteriën.”

Pas in de achttiende, negentiende eeuw ontstond in het Westen de reële mogelijkheid om nergens in te geloven. Die ontwikkeling hing nauw samen met de opkomst van de wetenschap die aan godsdienst veel van haar wereldlijke pretenties ontnam. En met de industriële revolutie werd er ook reëel vooruitgangsdenken mogelijk, met bijbehorende hoop op verbetering in de wereld vóór de dood. Volgens sommige historici kon ook toen pas echt de vraag naar de zin van het leven worden gesteld. Daarvoor leefde iedereen toch min of meer onder de paraplu van een of andere Grote Oplossing.

De paradox is dat wetenschap misschien wel kan zeggen wanneer mensen het gelukkigst worden (in bestaanszekerheid en verbondenheid met anderen) maar geen antwoord heeft op de abstracte vraag naar de zin van het leven. Sigmund Freud zei het zelfs zo: „Op het moment dat je naar de zin en de waarde van het leven vraagt ben je ziek, want die twee zijn niet objectief vast te stellen.”

Freud moest zelf bij die vraag altijd denken aan wat hij de beste Amerikaanse reclameleuze ooit vond: ‘Why live, if you can be buried for 10 dollar?’