Waarom bewegen violisten synchroon?

Bij strijkinstrumenten (viool, cello) geeft een op- dan wel neerwaartse beweging van de strijkstok dezelfde klank, denkt Fred Smit. Daarom vraagt hij: ‘Waarom bewegen in een orkestrale uitvoering dan alle strijkers synchroon?’ Omdat het er mooi uitziet misschien?

Zeker is dat ordelijke ballet van strijkstokken een mooi gezicht, maar er zijn veel meer redenen waarom het gebeurt. Ten eerste zouden in een opeengepakt orkest al gauw strijkstokken in elkaar gaan haken als ieder orkestlid op zichzelf ging strijken. En het is moeilijker om ritme te houden als de leden van een strijkersgroep verschillend heen en weer bewegen.

Maar veel belangrijker is: het maakt wel degelijk uit of je op een viool omhoog of omlaag strijkt (op- en afstreek, in violenjargon).

Ja, in theorie niet. Alfonso Pérez, van de Universitad Pompeu Fabre in Barcelona, speelt viool maar hij doet ook technisch onderzoek naar het effect van de strijkstok op de snaren – onder meer om beter violenklank na te bootsen in synthesizers. „Als je een robot heen en weer laat strijken is daarin geen klankverschil, maar voor mensen is dat onmogelijk”, zo vertelt hij. Onder meer door de anatomie van de arm: het is makkelijker om kracht te zetten als je naar beneden gaat. „En zelfs als een violist enorm zijn best doet om het geluid hetzelfde te houden, blijft er een subtiel verschil in timbre.”

„De zwaarder betoonde noten speel je zo veel mogelijk afstreek”, is dan ook het advies van de jonge Nederlandse vioolsoliste Liza Ferschtman. Binnenkort verschijnt een nieuwe cd van haar, dit keer Dvorak en Gerschwin. „Je kunt wel zo opstreek spelen dat ook dat stevig klinkt”, aldus Ferschtman, „maar afstreek, met het gewicht van de elleboog die naar beneden valt, kost toch echt minder moeite. Zacht spelen doe je weer vaker opstreek.” Maar er zijn nog veel meer verschillen in streek, zegt Ferschtman . „Een opstreek klinkt aan de punt van de stok weer anders dan aan de slof, bij de hand.”

Al die kleine effecten zijn belangrijk voor de frasering van de muziek, de accentuering. Dáárom moeten vaak alle strijkers in een orkest dezelfde streken gebruiken als ze eenzelfde frase spelen. Anders klinkt een ‘trekje’ ineens heel anders als de tweede violen het inzetten.

Hendrik Spiering