De sporen van migratie

Fotograaf Arno Roncada toont migratie zonder de sentimentele misère.

Zijn expositie California Dreaming is nu te zien in de Brakke Grond in Amsterdam.

Een groepje mannen houdt zich laag in het gras. Half weggedoken en onherkenbaar door capuchons en baseballpetjes spieden ze de donkere vlakte voor hen af. Een bekend beeld uit films, documentaires en kranten. Het vertelt het verhaal van de honderdduizenden mensen die jaarlijks vanuit Mexico illegaal de 3.169 kilometer lange grens met de VS oversteken.

Maar het beeld uit de fotoserie is in scène gezet; de grens ligt twaalfhonderd kilometer noordelijker. The Night Hike-project is een van de vier series van de expositie California Dreaming van de Vlaamse fotograaf Arno Roncada (38). De fototentoonstelling is te zien in het Vlaams Cultuurhuis de Brakke Grond, in Amsterdam.

Roncada reisde af naar het dorpje El Alberto in het midden van Mexico. Hier bezit de inheemse bevolking, de Hñahñu, een stukje land waar ze een themapark op gebouwd hebben. De gesimuleerde grensoversteek is een van de attracties. Dorpsbewoners spelen de rol van grenswachter of smokkelaar. „Het is een spel, fake, maar tegelijkertijd hyperreëel”, vertelt Roncada. „De Caminata Nocturna is niet te vergelijken met een echte poging om de grens over te steken, het heeft een bijna hollywoodachtige sfeer.” Cynisch, vindt Roncada. Maar het is ambivalent: „De inkomsten worden verdeeld over de hele gemeenschap.”

Ook de beelden zijn tegenstrijdig. „Wat heeft het voor zin om iets te fotograferen dat niet echt is en het doen lijken alsof het dat wel is?” De grens wordt voor vermaak en educatie letterlijk verplaatst naar het zuiden. Het gaat Roncada om die verplaatsing. Volgens hem zijn er twee manieren om naar migratie te kijken: als het traumatische, sentimentele verhaal of als vorm van transportatie, verplaatsing van hier naar daar en de verandering in identiteit die dat teweegbrengt.

Roncada gaat uit van dat laatste. „Al heb ik genoeg foto’s van bedelende Honduresen bij het stoplicht. Maar dat is al snel anekdotisch en dat wilde ik vermijden. Ik ben minder geïnteresseerd in de menselijke misère, hoe schrijnend die ook is. Het raakt mij niet tijdens mijn werk.”

Hij is geen politiek activist, benadrukt Roncada meer dan eens. Het gaat hem erom migratie te ontleden. Zijn expositie bestaat uit beelden van een plek, die lijken op een plek die ergens anders ligt.

Zoals de serie California Dreaming, waar de expositie zijn naam aan ontleent. De huizen in Zacatecas, de Mexicaanse staat met het hoogste migratiecijfer, hebben sterke Amerikaanse invloeden. „De Verenigde Staten worden in de kleine dorpjes gesimuleerd. De architectuur van het gastland wordt geïmplementeerd in het thuisland.”

Er staan geen mensen op de foto’s. Het spoor van de migranten die terugkeerden is te vinden in de architectuur. „Paradoxaal genoeg heet het plaatsje waar ik de huizen fotografeerde La Ermita, het erfgoed, terwijl er niets oorspronkelijks is. Het dorpje is aangepast, verplaatst.” Het is een van de dorpjes die zwaar te leiden hebben onder de migratie, vertelt Roncada. Op de ouderen na is iedereen gemigreerd, of droomt ervan. Maar vanuit de VS vloeit er een geldstroom terug. En er moeten huizen gebouwd worden, voor als de migranten ooit terugkeren.

Tijdens zijn verblijf in Mexico werd Roncada uitgenodigd door een kunstenaarscollectief, Muno, om een workshop te geven. „Als curator bracht ik de verhalen van de jonge kunstenaars samen.” Roncada vroeg ze migratie vanuit hun (familie)situatie te benaderen. Het resultaat: foto’s van sterke vrouwen uit een pueblo sin hombres (dorp zonder mannen), de vage beelden van een echtpaar dat via de webcam contact houdt, oude foto’s van een vader gemonteerd tussen de zonnige brochurefoto’s van het dure, Amerikaanse hotel waar hij in de schoonmaak werkte. „Het zijn hele mooie clichés.” En dat is nauwelijks te vermijden volgens Roncada. De verhalen van migranten komen nu eenmaal allemaal op hetzelfde neer.

In de tweede zaal van de expositie in de Brakke Grond is een donkere foto van een grote, betonnen constructie te zien, gebouwd in opdracht van een migrant. Het heeft de vorm van een huis, maar dat is het nog lang niet. Het is onderdeel van de serie Obra Negra. „Het huis heeft een permanent onafgemaakte status”, vertelt Roncada. „Het staat in het midden van een kaal landschap, als standbeeld van de postmigratie.” Of het ooit zal worden afgebouwd of niet, de geldstroom naar het thuisland heeft in ieder geval voor werkgelegenheid gezorgd.

Roncada draait zich snel richting een projectie op de muur. Op een korrelig beeld van een kale, lege vlakte is beweging te zien. Een coyote? Of toch een hert? Argeloos steekt het de grens van Mexico met de VS over. Het beeld op de witte muur is een live video-opname van een afgelegen stukje van de drukste grens ter wereld. De livebeelden zijn te volgen via de website texasborderwatch.com.

Vanmiddag nog, toen het nog nacht was in Mexico en de VS, zag Roncada op de infraroodbeelden twee mannen oversteken. „Je bent een virtuele deputy, getuige van een illegale activiteit.” Je kunt het zelfs rapporteren als je iets verdachts ziet door op een button op de website te klikken, vertelt de fotograaf. „Hilarisch toch, dat wij zo onze burgerplicht kunnen vervullen”, zegt Roncade, „cynisch ook.”

Expositie

California Dreaming van fotograaf Arno Roncada

T/m 5 nov. te zien in het Vlaams Cultuurhuis de Brakke Grond in Amsterdam.

    • Laura van der Wal