Onze taal is niet blank

Een Zuid-Afrikaanse groep muzikanten en rappers toert door Nederland met hun hiphop-opera Afrikaaps.

„Het apartheidsregime heeft onze taal afgepakt.”

„Als je Kaaps Afrikaans spreekt, dan kijken mensen op je neer”, zegt danser en rapper Moenier Adams. „Je moet standaard Afrikaans of keurig Engels spreken. Dan ben je iemand. Daar willen wij mee afrekenen. Iedere taal heeft het recht te bestaan.”

Het is de dag voordat Moenier Adams met zijn zeven Zuid-Afrikaanse vrienden op het vliegtuig stapt voor een Nederlandse tour met de ‘hiphop-opera’ Afrikaaps. Vrijdag ging de voorstelling in première in Den Haag. Nederhopper Def P en Akwasi Ansah van Zwart Licht doen mee, schrijver Adriaan van Dis vertelt op een groot scherm iets over de geschiedenis van het Afrikaans.

De plaats voor het laatste optreden in eigen land had niet beter gekozen kunnen zijn. In het Afrikaner universiteitsstadje Stellenbosch, ooit het hart van de taalpolitiek van het apartheidsregime, rappen en zingen de makers van Afrikaaps over het Kaapse Afrikaans: de mixtaal die miljoenen gekleurde Zuid-Afrikanen spreken, maar die zelden voor vol wordt aangezien.

„Het apartheidsregime”, zegt Emile Jansen, een van de andere rappers, „heeft de taal afgepakt van de sprekers en gestandaardiseerd. Daardoor denken mensen dat het Afrikaans een blanke taal is. Maar sinds de aankomst van Van Riebeeck in de zeventiende eeuw zijn er altijd meer gekleurde sprekers van het Afrikaans geweest dan blanken. Het is een Afrikaanse taal met Afrikaanse klanken die rechtstreeks van de Khoi en de San komen.”

Een hoogleraar antropologie kondigt de crew van Afrikaaps aan. „Dit is een kritiek tegen het standaard-Afrikaans”, waarschuwt hij als het woeste afrohoofd van Emile Jansen op het podium verschijnt.

Wat volgt is een razendsnel optreden met soepel in het gehoord liggende rap tegen een Kaapse jazzsound van piano en contrabas. Kleurlingen, of bruinmense, zoals Zuid-Afrikanen van gemengde afkomst zich tegenwoordig noemen, presenteren zich als directe erfgenamen van de Khoi en de San, de eerste inwoners van het land en twee van de oudste volken in de wereld. „Kom khoi san kry terug jou land”, rapt Jansen. „Coloureds kom van khoi san verstand”. De zaal ontwaakt.

Bedenker en regisseur van de produ ctie is de sinds tien jaar in Amsterdam wonende Catherine Henegan. Ze groeide op in Johannesburg „met het idee dat Afrikaans de taal van de onderdrukker was”, zegt ze. „Ik sprak het nooit, maar verstond het wel. In Kaapstad heb ik het Afrikaans leren waarderen.” De voorstelling is deel van een beweging rond Kaapstad om het Afrikaans terug te veroveren, zegt ze, en om de ware geschiedenis van de bruinmense en hun voorouders, te vertellen: African consciousness Kaapse stijl.

Jansen: „Op school leerden we over een zekere Harry de Strandloper. Dat was een lokale wilde die in opdracht van Jan van Riebeeck wat klusjes deed. Maar Harry heette in werkelijkheid Autshumato, weten we nu, en was een lokale chief die door alle indringers in de Kaap enorm veel talen heeft leren spreken. Zonder hem had de VOC in Kaapstad geen zaken kunnen doen. Wij zijn de nakomelingen van Autshumato. Dat is iets om trots op te zijn.”

In 2010 trad het collectief voor het eerst op. Drie weken lang draaide de show in het Baxter Theater in Kaapstad en daarna werd een aantal optredens verzorgd op het Klein Karoo Nasionele Kunstefees, een oorspronkelijk nogal blank Afrikaanstalig cultuurfestival in de Karoo-halfwoestijn. „We hadden geen idee wat we daar moesten verwachten”, zegt Adams. „Maar je kon de energie in de zaal voelen. Overal in Zuid-Afrika spreken mensen een ander soort Afrikaans. Ik denk dat mensen onze bijdrage als een bevrijding zien.”

Ook in Nederland valt nog wat zendingswerk te verrichten, zegt Henegan. Niet alleen om duidelijk te maken dat het Afrikaans door meer mensen gesproken wordt dan de witte usual suspects Breyten Breytenbach en André Brink. Ook om de koloniale geschiedenis nog maar eens in herinnering te brengen.

„Overal in dit land zijn overblijfselen aan wat jullie de Gouden Eeuw noemen, maar heel weinig Nederlanders weten iets over de slavenhandel. Dat leeft enorm onder mensen van Surinaamse of Antilliaanse afkomst. Met de huidige polarisering lijkt die kloof alleen maar groter te worden. De nonchalante reactie van premier Rutte op de kritiek op de afbeelding op de Gouden Koets sprak boekdelen”, zegt Hennegan.

Na de show in Stellenbosch is er gelegenheid om vragen te stellen. Waarom gaat de tour eigenlijk naar Nederland, wil iemand weten. Omdat ze daar ook een soort Afrikaans spreken? Emile Jansen antwoordt: „Welnee man”, glimlacht hij, „we komen uitsluitend voor herstelbetalingen.”

Hiphop-opera

Afrikaaps. Tournee t/m 15/10, zie speellijst via nrcnext.nl/links