Autobiografie toont Julian Assange als paranoïde doch nuttige nerd

In zijn kindertijd sloeg Julian Assange een meisje op haar hoofd. Reden: ze wilde haar spulletjes niet delen. Jaren later tartte de hacker overheden die bepaalde informatie niet willen ontsluiten. Het zijn dit soort anekdotes die de WikiLeaks-voorman oprakelt in zijn eerste autobiografie.

Het boek, Julian Assange: the Unauthorised Autobiography (Canongate, september 2011), doet afbreuk aan zijn revolutionaire aura. Vooral omdat het de ware aard van Julian Assange (40) blootlegt: iemand die gelooft dat hij het monopolie op rechtvaardigheid heeft en meent dat alle overheden het slechtste met hun onderdanen voorhebben.

Waar hij ideologisch staat, blijft echter in nevelen gehuld: “Ik ben niet voor totale transparantie en zelfs niet voor totale democratie. Ik ben voor rechtvaardigheid.” Typisch ook dat hij zo vaak strooit met het begrip ‘waarheid’: dat is kenmerkend voor complotdenkers die hun eigen werkelijkheid construeren, zoals degenen die denken dat 9/11 een inside job was. Het enige dat Assange over ideologie kwijt wil is dat hij “er boven” staat.

De wereld als computerspel

Niet ‘papa’ of ‘mama’, maar ‘waarom?’ was het eerste woordje dat Assange naar eigen zeggen kon uitbrengen. Een cognitieve prestatie van jewelste, natuurlijk. Maar hoe langer Assange blijft opscheppen over hoe wijs hij vroeger wel niet was, hoe meer het opvalt dat hij sindsdien niet veel wijzer is geworden. “Assange openbaart een verwarde en tegelijkertijd simplistische kijk op de wereld”, merkt recensent Patrick Hayes van internettijdschrift Spiked op. “Een wereld die hij benadert als een computerspel.”

Er was ons iets anders beloofd. Toen de opgejaagde klokkenluider in december 2010 het contract met de Schotse uitgeverij Canongate tekende, zei hij: “Ik hoop dat dit boek één van de verenigende documenten van onze generatie wordt. In dit zeer persoonlijke werk, ontvouw ik onze wereldwijde strijd die een nieuwe relatie tussen mensen en hun regeringen afdwingt.”

Dat er geen historisch manifest in de pen zat, hadden we kunnen voorzien. Een oud weblog van Assange, gewist maar nog wel bereikbaar via een internetarchief, gaf reeds inzage in zijn zielenroerselen. “Het hele universum, of de structuur die we waarnemen, is een waardige tegenstander”, schreef hij begin 2007, “maar wat ik ook probeer, ontsnappen aan het lijden lukt me niet.” En zo ging het maar door: de ene keer zweverige gedachtes, de andere keer een uitleg van een programmeercode, dan een opmerking over een wazige oorlogsvoering en tussendoor wat spreuken van anarchisten. “Wij zijn de staat en we zullen doorgaan totdat we een staat zijn met instituties die een werkelijke gemeenschap van mensen vormen”, zo citeerde hij de filosoof Gustav Landauer.

Soms heeft de wereld een vervelend persoon nodig

Een groot licht is Assange misschien niet, maar zijn acties hebben een uitwerking gehad waarvan de grote denkers alleen maar kunnen dromen. Het lekken van ambassade-informatie heeft volgens The Guardian tenminste twee dictators in de Maghreb van de troon gestoten. Of denk aan de beruchte helikoptervideo, die ons getuige maakte van het neerschieten van onschuldige Irakezen. Vele snippers informatie brachten regeringen in verlegenheid. “Soms heeft de wereld een vervelend, eendimensionaal persoon nodig om vooruit te komen”, schreef The Economist deze week. “De heer Assange en zijn schepping WikiLeaks hebben deze wereld tot een meer open en transparante, en dus meer rechtvaardige plek gemaakt.”

Dat kan allemaal wel zo zijn, zegt Patrick Hayes van Spiked, maar WikiLeaks.org is in wezen niets meer dan een “relatief goed beveiligde postbus”. Een autobiografie gaat over intenties. En die van Assange rammelen volgens hem aan alle kanten.

De hacker is volgens de recensent geen heilige die radicale transparantie voorstaat, maar iemand die zelf besluit wat wel en niet naar buiten komt. Dat was ook de oorzaak van een ruzie met The Guardian en The New York Times, kranten die aanvankelijk WikiLeaks’ meest trouwe mediapartners waren.

Als het er op aankomt is Julian Assange geen haar beter dan de overheden en media die hij bekritiseert: hij bepaalt in zijn eentje wat de wereld wel en niet mag weten. “Assange gedraagt zich als de hoofdcensor”, aldus Hayes.

Kafka in de gevangenis

Toch is de autobiografie van Assange het lezen waard. Het laat zien hoe de man die maandenlang in het middelpunt van de belangstelling stond, en door lezers van Time Magazine tot Persoon van het Jaar 2010 werd uitgeroepen, de gebeurtenissen zelf ervoer. Zowel het mediacircus als zijn detentie wegens verdenking van aanranding van twee Zweedse vrouwen. Dat levert soms hilarische bespiegelingen op, zoals de pogingen om vanuit de gevangenis een telefoontje te plegen:

“Elk uur in de gevangenis ervoer ik als een guerrillaoorlog tegen papierwerk en afstompende regels. Alleen al een postzegel kopen brengt je in een sneeuwstorm van formulieren. De tegenwerkingen waren stalinistisch. Om je advocaat te bellen, moest je een nummer opgegeven dat eerder op een lijst van goedgekeurde nummers is gezet. En je had beltegoed nodig. Daarvoor waren verschillende formulieren: voor binnenlandse en buitenlandse gesprekken. Formulieren die je maar moeilijk kreeg. Ik heb die formulieren zo vaak ingevuld, dat het leek alsof ik er oneindig mee bezig was.

Ik moest naam, telefoonnummer, adres en geboortedatum van de persoon die ik wilde bellen opgeven. Voor buitenlandse en binnenlandse gesprekken kreeg je een aparte pincode. De klucht werd een vorm van marteling. De formulieren bleven maar terugkomen of raakten kwijt. En als je dan eindelijk kon bellen, mocht dat maar vijf minuten. Nog eens vijf minuten bellen was niet toegestaan.

Alle telefoontjes worden opgenomen, behalve die met advocaten. Maar om te bewijzen dat je met een echte advocaat belt, moesten er nog andere stappen doorlopen worden. Onderdeel van de procedure was dat je advocaten alleen op hun vaste nummer mocht bellen, niet mobiel. Ondanks het feit dat advocaten het grootste deel van hun leven onderweg zijn. En zo gaat het maar door, als een kafkaëske miasma van passieve agressie en hinder.”

Assange identificeerde zich ook met Andre Devigny, de Franse soldaat die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog aansloot bij het verzet en gevangen werd genomen door de nazi’s. Een detentie die indringend is verfilmd door Robert Bresson in A Man Escaped (1956).

Vooral de betekenis van geluid maakt de film bijzonder, aldus de hacker. “Het geklap van lepels tegen het metselwerk heeft iets weg van een orkest.”

Assange nu zelf slachtoffer van radicale transparantie

De totstandkoming van de autobiografie is een verhaal apart. Aanvankelijk wilde Assange helemaal geen memoires uitbrengen, maar hij kon het geld - naar verluidt een miljoen euro - goed gebruiken voor zijn rechtszaken. Andrew O’Hagan, de ghostwriter die vijftig uur met Assange doorbracht, tekende zijn verhaal op.

De eerste versie viel niet in goede aarde. “Te persoonlijk”, oordeelde Assange. Bovendien zou het zijn rechtszaak in de VS kunnen schaden. De klokkenluider wilde het hele project afblazen, maar omdat hij het voorschot niet kon terugbetalen besloot uitgever Canongate toch tot publicatie.

Het gevolg is een ‘ongeautoriseerde autobiografie’, een bizar genre. Maar volgens de uitgever is dat nu juist het unique selling point. Te persoonlijk staat namelijk gelijk aan waarheidsgetrouw: de klokkenluider is niet in de gelegenheid gesteld om zelfcensuur toe te passen.

Eerder in deze serie:
Vandaag DigiD, morgen Schiphol. Digitaal gevaar is operationeel gevaar
‘Defensie moet elektronische wapens maken’
Julian Assange bezorgde kat woordvoerder een neurose
De zielenroerselen van Julian Assange
Embassy Cables in één oogopslag
Wikken en wegen met WikiLeaks
Het ‘geheim van Volkel’ duikt op in Embassy Files WikiLeaks
The Guardian legt verantwoording af voor samenwerking WikiLeaks
Niet alleen diplomaten, ook kranten doen WikiLeaks-onthulling af als ‘roddels’