Prometheus verdwaalt in de klei

In de ‘Prometheus’ van het NNT zijn de mensen afkerig van het vuur dat hij ze schenkt. „Ik zie een parallel tussen Prometheus en de kunstenaar van nu.”

„Het stuk rots waar Prometheus aan vastzit, is gruis geworden”, zegt acteur Frank Lammers over de nieuwe versie van het toneelstuk Prometheus, naar de klassieke tragedie van Aeschylos. Prometheus stal het vuur van de goden en gaf het aan de mensheid. Voor straf werd hij aan die rots geketend. Maar Ko van den Bosch herschreef het stuk ingrijpend. In zijn versie zit Prometheus niet vast aan een bergwand, zoals in het oorspronkelijke verhaal. Lammers: „Mijn straf is anders: de mensheid aan wie ik het vuur gaf is ondankbaar. Niet de goden zijn kwaad op me, maar de mensen.”

In de toneelzaal van De Machinefabriek van het Noord Nederlands Toneel in Groningen repeteren de spelers de voorstelling Prometheus. De speelvloer bestaat uit een reusachtige, rechthoekige bak van zink. Boven de spelers hangen plastic containers die zijn gevuld met gietklei. Als de bodems ervan openklappen, druipt zesduizend liter klei omlaag. De spelers waden erin, raken besmeurd. Soms zakt een acteur helemaal weg in de klei.

Wie ooit een uitvoering van de originele tragedie zag, zal verbaasd zijn over de transformatie van rots tot klei. Waarom heeft Van den Bosch daarvoor gekozen? „Als je goed leest, dan is de mensheid niet blij met het vuur. In een scène in het origineel wordt Prometheus zelfs verstoten. De mensen zijn ondankbaar, omdat het vuur staat voor alles waar ze óók bang voor zijn: zelfstandig denken, verbeelding, intelligentie.”

Oorspronkelijk speelt de tragedie zich af in de Kaukasus. In de bewerking is Prometheus verdwaald in de polder van Almere. Hier ligt de vloeibare klei waarin Prometheus en de mensen om hem heen tot hun knieën wegzakken. Lammers loopt vast en de inwoners van Almere, hier de Almerianen, roepen hem verwijtend toe: „Wie denkt hij wel niet dat hij is?” En: „Waarom heeft hij de mens dat vuur gegeven? Wat was zijn doel?” Ze zeggen dat hij hun levens met zijn vuur niet heeft verrijkt, maar juist kapot heeft gemaakt.

In deze scène ligt Lammers in de klei, gehuld in een haveloze bontjas. Lammers legt zijn hoofd in de schoot van een actrice die Pandora vertolkt. Bij haar zoekt hij troost. Pandora is in de klassieke mythologie de vrouw die de wereld rampspoed brengt. Lammers: „Prometheus heeft het goed met de mensheid voor, maar ontvangt als beloning hoon en spot. De mens was gelukkig voordat hij met het vuur aan kwam zetten. Ze leefden in een paradijselijke toestand. Het vuur veranderde alles.”

Deze nadruk op de schaduwkant van het verhaal is kenmerkend voor het theaterwerk van Van den Bosch. In het vorige seizoen bewerkte hij het jeugdboek Alice in Wonderland van Lewis Carroll tot een luguber sprookje vol nachtmerries. „In de gangbare optiek staat het vuur dat Prometheus brengt voor licht en verlossing. Maar dat is een te positieve interpretatie”, licht Van den Bosch toe. „In onze voorstelling symboliseert het vuur ook de kunsten. De bezuinigingen op kunst in deze tijd maken me bezorgd. De mensen beschikken over zoiets belangrijks en kostbaars als kunst en toch gaan ze er onverschillig en zelfs ondankbaar mee om. In dat opzicht zie ik een parallel tussen Prometheus en de kunstenaar van nu.”

Ook voor Frank Lammers is deze nieuwe optiek in het oude Prometheus-verhaal van belang. „In de tijd dat we aan het repeteren waren nam de bedreiging van de kunsten steeds agressiever vormen aan. Zelfs bekenden en vrienden van me toonden iets van dedain voor wat wij doen, het maken van theater. Daar schrok ik van. Daarom moesten we wel de parallel trekken tussen vuur en kunst. Ik vroeg me bezorgd af: hoe lang kan iemand het volhouden te vechten voor de kunsten als hij niets dan verzet en tegenwerking krijgt?”

Door de angst van de mensen, raakt Prometheus in een isolement, zegt Lammers: „Aan het slot komt mijn personage tot het inzicht dat alles vergeefs is geweest. Hij zegt dat hij de mensheid ‘de schat van de goden gaf’. Hij vergelijkt het vuur met een ‘bloesemende schittering’. Prachtige woorden. Hij kan maar niet begrijpen dat de mens ondankbaar is. Dat is zijn tragiek.”

Prometheus door Noord Nederlands Toneel. Première: 4/10, Stadsschouwburg, Groningen. Tournee t/m 17/11. nnt.nl

    • Kester Freriks