Niemand steekt zijn nek uit voor de rechtspraak

Het komt bij een academische toespraak maar zelden voor dat mijn vingers gaan jeuken. Dat je mouwen zich vanzelf opstropen. Maar bij de oratie van de Tilburgse jurist Maurits Barendrecht die gasthoogleraar wordt in Den Haag, was dat toch het geval.

De rechtspraak loopt de komende jaren vast, schreef ik hier vorige week. Bij ongewijzigd beleid stijgt het aantal zaken de komende jaren van 1.9 miljoen naar 2.4 miljoen. Overigens komt er een draconische verhoging van de griffierechten aan. Veel burgers ontdekken na 1 juli dat hun geschil over een rekening, vergunning, bekeuring, aanslag of echtscheiding niet onder de vijfhonderd à duizend euro ‘vastrecht’ opgelost kan worden. Dan moet de eigen advocaat ook nog betaald worden. De deur naar de rechter klapt dus dicht. Conflicten los je zelf maar op, is de boodschap. Ook die met de overheid.

Intern groeit de boosheid van de rechters. Op de minister, die de recht zoekende burger behandelt als een vervuiler die moet betalen. Op een kabinet, dat het tekort afwentelt op lagere overheden, ondernemers en belangengroepen die veel procederen, ook namens anderen. En boosheid op de Tweede Kamer, waar de fracties onderling een soort Russisch roulette spelen met het regeerakkoord. Wie Het Akkoord het eerst openbreekt, is de klos en moet er politiek zwaar voor betalen.

Niemand steekt er zijn nek uit voor de rechtspraak. Dat heeft geen publiek gezicht, geen machtige achterban en kan qualitate qua weinig lawaai maken. Protesteren in toga heeft risico’s. Zie de recente vertoning op het Haagse Plein, waar de Orde van Advocaten een strijkje in toga liet spelen. En de minister goedmoedig langs kuierde om een malle grote sleutel aan te nemen. Inderdaad, van de ‘toegang’ tot de rechtspraak. Politiek is er nog geen zandkorrel mee verplaatst.

De rechtspraak voelt zich sluitpost, terwijl de verstandhouding met de politiek al niet zo best is. Op een deftig symposium begin september over ‘omgangsvormen tussen politici en rechters’ bleven alle parlementariërs weg. De oude vergaderzaal aan Binnenhof 1a vulde zich slechts met rechters. Alleen senator Klaas de Vries, van de organisatie, en de ex-rechters Recourt en Quik-Schuijt, overstappers naar de Tweede en de Eerste Kamer, kwamen luisteren. Het vacuüm rondom de rechtspraak had niet beter geïllustreerd kunnen worden.

Rechters beseffen dat het onderwerp ‘griffierechten’ het politiek en publicitair aflegt. Neem de ophef over het persoonsgebonden budget. Daar horen tenminste rolstoelen bij, met echte slachtoffers. Toegang tot de rechter is helaas net zo’n sexy thema als toegang tot de kaakchirurg. Als het zover is hoopt de burger dat de behandelstoel er staat, maar tot dat moment steekt hij toch liever de kop in het zand.

Ook de irritatie over minister Opstelten groeit. Als de Colijn van deze dagen beweert hij almaar dat ‘onder mijn gezag’ de rechtspraak toegankelijk zal blijven voor iedereen.

En op welke manier? Met een compensatieregeling waar 60 procent van de Nederlanders voor in aanmerking zal komen. Zal straks heel modaal Nederland subsidie krijgen om de rechter te mogen spreken? Is dat niet een beetje maf? Wordt er een nieuwe Dienst Toeslagen opgericht om duizenden loonstroken te controleren? Om de aanvragen toe te kennen, achteraf te betwisten en dan terug te vorderen? Het is in ieder geval weer een nieuwe bron van rechtszaken. Procederen over subsidies die procederen met subsidies mogelijk moet maken. Kafka maal het Droste effect, maar dan in het echt.

Nee, dan Maurits Barendrecht. Die was de troost van de week. Barendrecht is hoogleraar aansprakelijkheidsrecht in Tilburg en onconventioneel denker. Hij hield zijn intreerede als gasthoogleraar rule of law bij het Haagse instituut voor de internationalisering van het recht, HILL. Donderdag stond het bekort in deze krant. Hij kijkt naar rechtspraak als een antropoloog naar de pygmeeën. Rechters zijn conflictoplossers die bijzondere prestaties kunnen leveren. Mits je eerst alle regels opzij durft te zetten. Wat toch een grappig pleidooi is voor een hoogleraar rule of law.

Op zijn website innovatingjustice.com verzamelt hij succesverhalen uit de hele wereld. Van de blotevoetenrechters uit Zuid-Amerika, tot de conflictmodule op eBay. Daar worden jaarlijks 60 miljoen geschillen door de klanten zelf opgelost. Binnen talloze fora worden geschillen opgelost, afgekocht, bemiddeld, uitonderhandeld, voorkomen of beslecht. Burgers ruilen vrij makkelijk de autonome rechter in voor iets dat werkt, weinig kost en snel is. Zo blijkt. En rechtbanken werken beter als je ze overstroomt met zaken. Dat deed de ruiten pas echt rinkelen.

Folkert Jensma

Reageren kan via www.nrc.nl/rechtenbestuur