De gevaarlijke aantrekkelijkheid van 'trackers'

Financiële innovatie staat niet stil. In korte tijd werden nieuwe producten als ‘trackers’ razend populair onder particuliere beleggers. Toezichthouders slaan het met argusogen gade.

A man waits in line with others to enter a job fair in New York August 15, 2011. U.S. President Barack Obama began a bus tour of the U.S. Midwest focused on jobs and the economy on Monday, aiming to leave behind doubts about his leadership that could dent his 2012 re-election prospects. REUTERS/Shannon Stapleton (UNITED STATES - Tags: EMPLOYMENT BUSINESS POLITICS) REUTERS

Zure gezichten bij Odyssey Marine, het Amerikaanse bedrijf dat begin deze week bekend maakte de grootste zilverschat ooit ontdekt te hebben in een scheepswrak, 483 kilometer voor de Ierse kust. In amper drie dagen tijd zakte de waarde van die buit – 200 ton zilver – met 34 procent of 70 miljoen euro.

Zure gezichten ook bij vele beleggers. De heftige prijsdalingen en prijsschommelingen van goud en zilver joegen hen de afgelopen dagen de stuipen op het lijf. De correctie die goud vorige week onderging – een waardeverlies met 22 procent – was volgens kenners de grootste in twee decennia. Zilver kreeg een nog grotere klap: de waarde van dat edelmetaal dook met ruim 30 procent naar beneden.

Toezichthouders maken zich zorgen. Een professionele schattenzoeker die een derde van zijn vondst in waarde ziet krimpen, dat zijn de risico’s van het vak. Hij kan zich daartegen verzekeren. Ook grote investeerders en vermogensbeheerders kunnen zich indekken tegen al te wispelturige grondstofprijzen. Maar dat tal van kleinere, particuliere beleggers de afgelopen dagen een fors deel van hun vermogen zagen wegsmelten door de prijzenval van goud en zilver, doet vragen rijzen.

In de markt voor grondstoffen vond sinds 2006 een ware democratisering plaats. Dat bleek al tijdens de ingrijpende correctie in augustus 2008. Plotselinge prijsdalingen zorgden toen voor een massale uittocht van beleggersgeld. Maar de populariteit van grondstoffen als alternatief voor aandelen, obligaties en cash bleef. En wel om twee redenen. Beleggers vertrouwen de aandelenbeurzen niet langer. En er is een aantrekkelijk innovatief product ter beschikking gekomen: de ETF of exchange traded fund, in de financiële sector ook wel tracker (volger) genoemd, omdat het de waarde van een bepaalde index, een mandje met grondstoffen of aandelen, weerspiegelt.

Er is intussen wereldwijd ruim 1.400 miljard euro geïnvesteerd in dat geniale speeltje, dat vrij eenvoudig te verhandelen is tegen een betrekkelijk lage kostprijs. Dat is een derde meer dan een jaar eerder. Volgens recente cijfers van BlackRock, een van de grootste aanbieders, zijn er ruim 2.800 soorten ETF-producten in omloop. Ook in Nederland, waar er in het afgelopen kwartaal 16 trackers op de Amsterdamse beurs te vinden waren, goed voor 115 verschillende noteringen en een belegd vermogen van 300 miljoen euro.

De tracker of ETF is nog niet massaal doorgebroken onder kleine Nederlandse beleggers. Uit een enquête die vorig jaar door het onderzoeksbureau TNS NIPO werd gehouden onder ruim 700 particulieren, bleek dat tweederde van de respondenten er nog nooit van gehoord had. Maar dat is stilaan aan het veranderen. „De afgelopen tijd is er een sterke groei waarneembaar in het aanbod van ETF’s op de Nederlandse markt”, schrijft de toezichthouder AFM op zijn website. „Voor de consument is goede, adequate informatieverstrekking bij deze producten daarom van nog groter belang.” Maar dat laatste blijkt ook een steeds groter knelpunt te worden.

Financiële innovatie staat niet stil. Dat was al duidelijk bij de ontwikkeling van de credit default swap (cds) en andere complexe producten die geleid hebben tot de kredietcrisis. Toezichthouders volgen met grote vrees de toenemende invloed van zogenoemde ‘synthetische’ of kunstmatige ETF’s die geen mandje met aandelen of grondstoffen kopen om bijvoorbeeld de AEX-index of Reuters Jefferies CRB te volgen. Zij imiteren de prestaties van die index door in derivaten te stappen.

In dat geval wordt bijvoorbeeld een ruilcontract (een swap) met een tegenpartij gesloten waarin staat dat de prestaties van de index op getrouwe wijze worden gevolgd. Maar vaak weten beleggers niet wie die tegenpartij is en welk onderpand er daarbij is uitgewisseld. Dat is nu al bij de helft van de Europese ETF’s het geval, waarschuwde De Nederlandsche Bank onlangs. „Het onderpand voor het derivatencontract hoeft onder Europese regelgeving ook niet de gevolgde index te weerspiegelen en is vaak minder liquide.”

Zolang ETF’s relatief eenvoudige producten zijn die een aandelenindex repliceren door in de juiste verhouding de onderliggende effecten te kopen, is er geen probleem. Maar vaak wordt het onderpand ook uitgeleend om extra rendement te generen. En het aanbod aan gevolgde indices is erg breed geworden: van grondstoffen tot hedgefondsen, high yield obligaties en zelfs covered bonds (obligaties met onderpand). Voor gewone beleggers zijn dat erg complexe producten.

Op het einde van het eerste kwartaal van dit jaar waren er al ruim 350 synthetische ETF’s op de markt in Europa. Zes jaar geleden waren er nog maar 27 van die kunstmatige producten te vinden. Hun groei is opmerkelijk en in aantal beginnen ze al stilaan op gelijke hoogte te komen van ‘fysieke’ of gewone ETF’s die op rechtstreekse wijze in aandelen of grondstoffen stappen.

De recente onthulling dat Kweku Adoboli, een handelaar van de Zwitserse bank UBS die minstens 2,3 miljard dollar bleek te hebben verspeeld, werkte op een afdeling die in ETF’s handelt, heeft toezichthouders nog waakzamer gemaakt. De Europese financiële waakhond Esma werkt aan strengere regels. Ook beleggers zijn kritischer geworden.

De SPDR Gold Trust, een van de meest succesvolle ETF’s ooit, bereikte dit voorjaar door de rally in goudprijzen een piek in belegd vermogen van 78 miljard dollar (58 miljard euro). Maar afgelopen zomer trokken beleggers alweer 2 miljard dollar uit deze tracker terug.

Het kan erop wijzen dat het blinde vertrouwen in dit geniaal speeltje over zijn piek heen is.

    • Piet Depuydt