Collega-schrijvers over het overlijden van Hella Haasse (93): 'Net als Multatuli zal zij blijven'

Leo Vroman

Lieve Hella,

Wat gaan we toch allemaal dood! Ik word nog steeds verwarmd door die bijeenkomst, van Kunstenaars Verzet geloof ik, toen ik gelukkig naast je zat en we zo veel en bijna onbehoorlijk hebben gelachen. Je was zo helemaal aanwezig dat ik je nu mis. Ik ga beslist eens iets van je lezen, want sterven is bijna net zo goed als een Nobelprijs. Grondig omhelsd, Leo

Cees Nooteboom

Hella Haasse was een intelligente schrijfster die bij de top hoorde. En een heel aangenaam, vriendelijk mens. Hoewel ik haar de laatste jaren niet zag, weet ik dat die jaren duister waren. Eerst de zorg om haar man, toen zijn dood, en het feit dat ze fysiek niet meer in staat was te schrijven.

De schrijfster van De scharlaken stad, De tuinen van Bomarzo, Het Woud der Verwachting en Een nieuwer Testament staat volgens mij nog het dichtst bij Marguerite Yourcenar, de schrijfster van Het hermetisch zwart. Ieder had zijn eigen verre oosten, Yourcenar Indochina en Hella Indië. Ze hadden hetzelfde vermogen het verleden op te roepen, dezelfde intelligentie, zelfs fysiek hebben ze iets van elkaar weg. Het zijn twee Grote Vrouwen van de literatuur.

Charlotte Mutsaers

Ik werd vanmorgen op het strand gebeld. Het was zo’n leuk mens, we zijn bevriend geweest sinds we een keer op een schrijversreis naar Frankrijk zijn geweest. Bij de presentatie van Rachels rokje in 1994 heeft Hella me een piepkleine gouden engelbewaarder gegeven. ‘Als je die draagt, dan schiet je ster in één keer de lucht in’, zei Hella. Sindsdien heb ik hem elke dag gedragen.

Hella was vijfentwintig jaar ouder dan ik, maar daar was nooit iets van te merken. De grootste flauwekul die je over haar hoort is dat ze zo bescheiden zou zijn geweest. Alsof je meteen bescheiden bent als je allemaal Napoleontische allures afwijst, als je geen polonaise aan je doodskist wil. Daar had ze gewoon geen zin in, en daarin had ze groot gelijk. Hella wist hoe goed ze was, ze had een uitstekend zelfbeeld.

Joost Zwagerman

In mijn lezende leven ben ik haar na de middelbare school als romanschrijfster uit het oog verloren, maar niet als essayiste. Hella Haasse bezat het vermogen om het werk van collega’s en tijdgenoten zo te doorgronden dat ze tot definitieve interpretaties kwam. Ze schreef over tijdgenoten als Hermans, Reve en Jacques Hamelink zonder dat haar eigen schrijversego om de hoek kwam kijken. Daarnaast was ze heel aardig, vol gratie, toegewijd. On-Hollands vriendelijk, heel anders dan de chagrijnen die hier de dienst uitmaken.

In mijn bloemlezing De Nederlandse en Vlaamse literatuur vanaf 1880 in 200 essays heb ik twee stukken van haar opgenomen. Eén was Sporen van geweld uit 1965, over de schrijversgeneratie die de Tweede Wereldoorlog had meegemaakt. Onnoemelijk veel is over dit thema nadien geschreven, maar zij deed dit toen al. En dan de manier waarop zij het verleden tot leven kon wekken. Niet zoals veel schrijvers, ‘kijk eens wat een historisch decortje ik hier neerzet’, maar door niet te rusten voordat zij zo’n tijdvak volledig doorgrond had. En zij gaf het vervolgens zo natuurlijk weer alsof ze er zelf bij was geweest.

Kader Abdolah

Zij vormde een soort spiegel voor mij. Ik zag mijzelf in haar en daarom bestudeerde ik haar werk. Zij bracht een nieuwe kleur, een nieuwe smaak en een nieuw ritme in de Nederlandse literatuur, omdat zij een van de weinige mensen was die van buiten kwamen, uit het oosten. Ik bestudeerde Heren van de Thee. Hoe zij had gekeken, hoe zij waarnam. Ik keek ook naar foto’s van haar: een mooie vrouw met mooie jurken en hoge hakken, later een grijze dame en altijd boeken, heel veel boeken. Zij werd tachtig, zij werd negentig en nu is zij overleden. Maar zij is niet dood. Multatuli ging ook niet dood. Ze was de koningin van de Nederlandse letteren. Net als Multatuli zal zij blijven.

Henk Pröpper

directeur Nederlands Letterenfonds

Hella Haasse is een van de meest hoogstaande mensen die ik ooit heb ontmoet. Ze was onvoorstelbaar leergierig, wilde altijd overal over discussiëren, was bijzonder benieuwd naar het oordeel van anderen. Hella Haasse was een van de minst ijdele schrijvers van Nederland, zelfs op ironische wijze stak ze zichzelf nooit de lucht in. Die bescheidenheid moet niet worden verward met een gebrek aan gevoel voor de eigen kwaliteit, ze was een ongelooflijk evenwichtige persoonlijkheid. In Frankrijk en Italië was Haasse een bijzonder grote naam. In de jaren tachtig was zij de enige Nederlandse auteur van wie het werk daar in alle boekhandels lag. Ze werd er het vaakst vergeleken met een auteur als Marguerite Yourcenar. Eigenlijk had ze een veel groter internationaal publiek verdiend.

Margriet de Moor

Ik ben heel ontroerd, ik wist dat ze de laatste jaren niet goed meer in staat was te schrijven en 93 is een prachtige leeftijd, maar toch. Van jongs af aan heb ik al haar boeken verslonden, ik was een echte leeswolf. Een boek als Heren van de thee ligt mij zeer na aan het hart. Later heb ik haar ook zelf leren kennen, dat was een heel bijzondere ervaring. We gingen met een aantal schrijvers naar een festival in Parijs, ik zat in een treincoupé met Hella Haasse en Charlotte Mutsaers. Ik heb zelden iemand meegemaakt die zo edelmoedig en genereus was. Later werden vrijwel alle schrijvers op dat festival ziek, behalve Hella Haasse.

Patricia de Groot

redacteur Querido

De laatste twee weken was ze fysiek helemaal op, ze was doodmoe. Ze had zich verzoend met het einde van haar leven. ‘Ik heb een gelukkig leven gehad, ik heb alle boeken geschreven die ik wilde schrijven’, zei ze de middag voor haar dood tegen me. Ze heeft wel verteld hoe ze als meisje van twaalf haar ogen open voelde gaan – en zo nieuwsgierig naar de wereld is ze altijd gebleven. Al heel vroeg kon ze heel precies formuleren, alsof ze altijd al wist wat de kern was van wat ze wilde vertellen. Zelf noemde ze Een nieuwer testament vaak als haar favoriete boek, een verhaal over twee mannen met een technisch heel moeilijke verteltechniek. Dat was haar veel waard.

Donderdagavond al stuurde koningin Beatrix een condoleancetelegram aan de familie. Premier Rutte zei „zeer verdrietig” te zijn: „Het is voor velen van ons iemand die we dachten persoonlijk te kennen door haar boeken.” Directeur Aad Meinderts van het Letterkundig Museum sprak van een „grote schok” en de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek noemde Haasse „van onschatbare waarde voor de Nederlandse literatuur”. Acteur Willem Nijholt, die onlangs een boek met brieven aan Haasse publiceerde, liet weten te aangeslagen te zijn om publiekelijk te kunnen reageren.

Arjen Fortuin en Maartje Somers