Wees niet bang. De samenleving is veiliger dan ooit

Rozen bij Utøya. Herdenking zegt meer over beschaving dan aanslag. Foto AP

Wie de tijdgeest wil vatten, doet er goed aan kranten en journaals te negeren. De overmatige aandacht voor aanslagen, zoals die in Noorwegen, New York en Alphen, hindert het zicht op ons onstuitbare civilisatieproces. In evolutionair perspectief kunnen we zelfs de Tweede Wereldoorlog afdoen als een onbetekenend ongelukje.

Deze ontnuchterende stelling verdedigt Steven Pinker, cognitief wetenschapper aan Harvard University, in The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined. Zijn boek ligt pas vanaf 4 oktober in de winkel, maar recensie-exemplaren hebben in The New Yorker en The Guardian al het nodige stof doen opwaaien. Het is namelijk niet niets om de systematisch uitroeiing van miljoenen joden als kreukje in een revolutie van vrede te kwalificeren.

Het was oorlog tegen alles en iedereen

De kern van Pinkers betoog is misschien het beste als volgt uit te leggen. Als u vanavond de boodschappen voor het weekend doet, houdt u zich op de weg naar de supermarkt keurig aan de verkeersregels. U zet uw auto in een parkeervak, haalt een winkelwagentje en werkt het boodschappenlijstje af. Bij de kassa sluit u achter aan in de rij. U wisselt een groet met de caissière, rekent het gevraagde bedrag af en loopt daarna argeloos met een tas vol etenswaar terug naar uw auto. Niemand die de spullen uit uw handen grist.

Een normale gang van zaken, denkt u. Maar in de geschiedenis van de mensheid – we wandelen hier al zo’n 200.000 jaar rond - is dit vredige uitstapje uiterst bijzonder. Had u duizenden jaren geleden lucht gekregen van een voedseldepot bij een naburige stam, dan zou u zich niet uitgerust hebben met een portemonnee, maar met een steenbijl. U en uw familie zouden het winkelend publiek, en vooral het personeel, een kopje kleiner maken. De pakken melk drinkt u terplekke leeg en de vleeswaren eet u rauw op. Vervolgens steekt u het depot in de fik. Barbaars, misschien. Maar voor die tijd niet ongewoon. “Het was oorlog tegen alles en iedereen”, aldus Pinker.

http://www.youtube.com/watch?v=Vrd13cGv2GU

Een 700 jaar oude begraafplaats in Illinois, bekend als Norris Farms No. 36, geeft ons aanwijzingen hoe gewelddadig de maatschappij vroeger was. Van de 264 skeletten vertonen er 43 tekenen van een gewelddadige dood, denk aan pijlpunten in het bot en schedelfracturen. Sommige mensen bleken levend te zijn gescalpeerd. Deze ontdekking van de University of Kentucky in 1991 komt volgens Pinker overeen met andere rustplaatsen uit die tijd. Een opgraving in Brits-Columbia, een provincie in Canada, wees uit dat één op de vijf mensen door geweld om het leven kwam. In Zweden ging het er iets vrediger aan toe: één op de twaalf werd het leven ontnomen. In Colorado, daarentegen, was de helft van de inwoners vroeg of laat de pineut.

Vijanden zijn nu betalende consumenten

De verstedelijking in de Middeleeuwen was volgens Pinker de eerste overwinning op de barbarij. Binnen de ommuurde gemeenschap zag men het belang in van wetten en regels. Uit veertiende eeuwse rechtbankverslagen in Londen is op te maken dat het doodslagcijfer 55 op de honderdduizend bedroeg. In de vijftiende eeuw in Amsterdam werden er 50 op de honderdduizend vermoord.

Nu, zes eeuwen later, zijn de doodslagcijfers in de meeste westerse steden teruggebracht tot 1 à 2 per honderdduizend. Pinkers boek ging nog voor de aanslagen in Noorwegen ter perse, maar een snelle rekensom leert dat 77 slachtoffers op een bevolking van 4,7 miljoen ver uit de buurt blijft van de Middeleeuwse statistieken. Het trauma is immens, maar de beschavingsbarometer zal er niet op aanslaan. Sterker, het feit dat de dader, Anders Breivik, voor het gerecht is gebracht - en vergeldingen uitbleven - is juist een opsteker voor het beschavingspeil van de mens. Het Noorse volk is eensgezinder dan ooit.

Dat geweld in de loop der millennia is afgenomen vergeten we soms, maar heel verrassend is het natuurlijk niet. Interessanter is de waaromvraag. Pinker gelooft dat de regels die we onszelf hebben opgelegd inmiddels psychologisch geïnternaliseerd zijn. Met de verstedelijking leerden we onze impulsen in bedwang te houden. De alfabetisering maakte ons empathischer, martelingen en schandpalen op het dorpsplein wezen we af. En bewegingen - voor vrouwen, homo’s en zelfs dieren - transformeerden alledaags geweld (de vrouw slaan, de hond schoppen) in antisociaal gedrag. Democratie bracht ons de mogelijkheid om meningsverschillen vredig op te lossen.

En vergeet de handel niet. Potentiële vijanden werden betalende consumenten. Onze oerdrift om de buurtsuper binnenstebuiten te keren wordt afgeweerd door de scanner van de caissière. Als er eens een supermarktoorlog uitbreekt, dan blijkt die gevoerd te worden door prijsstunters die aan klantenbinding doen. “De afname van het geweld is de belangrijkste doch minst erkende ontwikkeling in de geschiedenis van onze soort”, merkt Pinker terecht op.

Vrede heeft als strategische keuze onze aard veranderd

Dit civilisatieproces is de trend, aldus de hoogleraar. Oorlogen, aanslagen; het zijn volgens Pinker slechts ‘spasmes’ in de vreedzame revolutie van de afgelopen millennia. Hij acht het namelijk ondenkbaar dat miljoenen mensen achter de Holocaust stonden. Dat was een idee van Hitler. En zo is het ook met aanslagen; het zijn de individuen die ons schrik aanjagen. De samenleving als geheel wijst geweld af. Zie de stille tochten, zie de herdenkingen. We ontdekten dat samenzijn beter is voor de overleving van de soort. En dat we in dat samenzijn elkaar niet te veel naar het leven moeten staan. Een strategische keuze, inderdaad. Maar wel één die in de loop der jaren ‘de aard van het beestje’ rustiger heeft gemaakt. Gangsters hebben niet voor niets een kortere levensverwachting.

Elizabeth Kolbert, redacteur van The New Yorker, houdt echter een slag om de arm. Ze vindt het niet eerlijk dat Pinker geen aandacht besteedt aan Europa’s kolonistische avonturen, waarbij miljoenen Afrikanen zijn afgeslacht of tot slaaf zijn gemaakt. Ook is het communisme en fascisme wat haar betreft net zo modern als al die mensenrechtenbewegingen. Om maar niet te spreken over de wapenindustrie: vrijwel ieder conflict in de wereld wordt uitgevochten met technologie van westerse makelij. En denk eens aan de nucleaire bedreigingen. Zelfs in staatsverband, volgens Pinker het ultieme antwoord op agressieve relaties tussen stammen en bendes, blijkt de mens een destructieve inslag te hebben.

Media doen de werkelijkheid geweld aan: if it bleeds, it leads

In The Guardian wordt Pinker er door journalist Andrew Anthony aan herinnerd dat zijn Harvard-collega’s hem panglossiaanse naïviteit verwijten: als een man die van een gebouw springt en halverwege de val opmerkt: “Tot nu toe gaat het goed.” David Runciman, politiek wetenschapper van The Guardian, wijst erop dat geweld nauw verband houdt met de beschikbaarheid aan voedsel en de kans op het uitbreken van epidemieën. Zolang we de boel een beetje op orde hebben, gokken we op het geweldloze paard. Vallen autoriteiten en basisvoorzieningen weg, dan pakken we met het zelfde gemak het zwaard weer op.

Dat doet misschien afbreuk aan Pinkers psychologisch-evolutionaire theorie dat geweld langzaam verdwijnt uit ons basisgedrag. Maar het is dezelfde Pinker die zegt dat de verstatelijking van de maatschappij onmiskenbaar verbonden is aan die evolutie. We kunnen nu bijvoorbeeld oplossingen voor Libië aandragen, omdat we de voedingsbodem van geweld kennen: het is fijn dat Gaddafi is weggejaagd, maar we vrezen tribale conflicten. De overgangsraad moet daarom zo snel mogelijk het gezag herstellen.

Niet voor niets heeft Pinker de titel van zijn boek The Better Angels of Our Nature ontleend aan een toespraak van Abraham Lincoln, de president die de samenhang van de Verenigde Staten boven elk ideaal plaatste. “De regering is niet de aanvaller”, zei hij in 1861, aan het begin van de Amerikaanse Burgeroorlog. “In het conflict bent u de agressor.” Lincoln zwoer op de eed dat hij de eenheid van de federatie zal “behouden, beschermen en verdedigen”. In zijn strijd rekende hij op de “betere engelen van de natuur”, die affectie boven passie stellen.

Hoewel er veel tegen Pinker is in te brengen - zeker het gemak waarmee hij over de veldslagen in de twintigste eeuw stapt - houdt de professor de pessimisten een vrolijke doch realistische spiegel voor: dat geweld niet meer alledaags is, maar uitzonderlijk. Bovenal is de samenleving moralistischer dan ooit. In de supermarkt rekenen we niet alleen keurig af, maar gaan we ook met liefde op zoek naar een scharrelei. Die werkelijkheid staat in schril contrast met wat de media brengen. Want daar geldt het adagium: if it bleeds, it leads. Spannend om kennis van te nemen, maar wijzer word je er niet van.

Eerder in deze serie:
De zeven miljardste is een ongewenst kind. Waarschijnlijk krijgt het een rotleven
Gedachte-experiment: zo schiep de mens zijn God
Wat de koningin wijselijk voor zich hield: er is geen uitweg voor deze crisis
Politiek heeft draaikonten nodig. Naar voorbeeld van Lincoln
Zelfs voor de oerknal was God niet nodig
Doe eens abnormaal, man. Hoe de mantra van de tolerantie het debat smoort
Het tijdperk van de man loopt af. Vrees voor de sardonische bazin
Tocqueville en de tirannie van de meerderheid
Het seculier fatalisme van de moderne burger
Politiek, schaf commissies af en zet de burger aan het werk
Congresleden schoten elkaar vroeger gewoon dood
10 jaar geen grote aanslag in Amerika. Vier dat nu eens
9/11 was een PR-stunt. Het begin van een beeldoorlog
Doe meningen niet altijd af als meningen. Objectieve moraal bestaat
Vandaag DigiD, morgen Schiphol. Digitaal gevaar is operationeel gevaar
Tien jaar oorlog tegen het terrorisme. Dit is de rekening
9/11 was een aanslag op de verbeelding. Het debat erna absurd
Computer versloeg Kasparov met schaken. Volgende uitdaging: chefkok Jamie Oliver
Advies aan overgangsraad Libië. Neem vijanden in dienst
Gekken aan het roer. Helemaal niet zo’n slecht idee
Ontwikkel Somalië en breng krijgsheren voor het Strafhof
Breivik voelde zich gecensureerd. Zijn media verantwoordelijk voor zijn radicalisering?
Wie diagnosticeren we nu eigenlijk: Breivik of de samenleving?
‘Defensie moet elektronische wapens maken’
Nationalisme verdient erkenning, maar wakker het niet te veel aan
Motief Tristan: God straffen door mensen pijn te doen
Hitler liquideren was ‘onsportief’ geweest. Wees daarom voorzichtig met Gaddafi
Moeder Aarde aan zet. Maak je klaar voor de impact
Het AIVD-dilemma. Hoe dieper de infiltratie, hoe vuiler de handen
Er is genoeg voor iedereen. Op naar de 10 miljard mensen
Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen
Ga eens tekeer tegen de isoleer
Jawel, ook in u schuilt een terrorist

    • Steven de Jong