Libris Geschiedenis Prijs blaast VOC-mentaliteit nieuw leven in

Beeld Libris Geschiedenis Prijs

Morgen begint de Maand van de Geschiedenis. Daarin wordt ook de Libris Geschiedenis Prijs uitgereikt. Hoe goed zijn de vijf nominaties en wat valt er op?

Buitenland gaat boven binnenland. Wie kans wilde maken op een plaats op de shortlist van de Libris Geschiedenisprijs 2011, had het afgelopen jaar het best een geschiedenisboek over een onderwerp in het buitenland kunnen schrijven. Weliswaar gaan drie van de vijf genomineerde boeken over Nederlanders, maar dan wel over hun belevenissen in verre streken. Het is alsof de jury van de prijs voor het beste geschiedenisboek 2011 Nederland, waarover de afgelopen jaren vaak is beweerd dat het naar binnen is gekeerd, een spiegel wil voorhouden. Trek eropuit, is de boodschap van de shortlist, kijk over de grenzen heen en blaas onze oude, verdwenen VOC-mentaliteit weer nieuw leven in.

  1. Het gevecht met Leviathan (Bert Bakker, €29,95)

    Het gevecht met Leviathan, Emiel LambertsHet gevecht met Leviathan, Emiel Lamberts

    Wees niet bang voor Europa. Een van de genomineerde boeken, Het gevecht met Leviathan, is namelijk geheel Europees en bijna compleet buitenlands. Geschreven door een buitenlander, de Belgische historicus Emiel Lamberts, heeft het een grotendeels buitenlands onderwerp, de internationale politiek in het 19de-eeuwse Europa, en een Europeaan (een Duitser die Oostenrijker werd) als hoofdfiguur: de diplomaat Gustav von Blome (1829-1906). Knap en vloeiend heeft Lamberts de biografie van Blome verweven met de opkomst van een internationale christelijke beweging in Europa. Die wilde niet alleen een alternatief zijn voor socialisme en liberalisme, maar verweerde zich ook tegen ‘Leviathan’, de almachtige staat.

  2. Koninkrijk vol Sloppen (Bert Bakker, € 29,95)

    Koninkrijk vol sloppen, Auke van der WoudKoninkrijk vol sloppen, Auke van der Woud

    Het enige Nederlandse boek is Koninkrijk vol Sloppen van de Groningse hoogleraar architectuur- en stedenbouwgeschiedenis Auke van der Woud. Maar ook dit gaat eigenlijk over een ver land. Want niet alleen zijn de sloppen, stegen en krotten waaruit de Nederlandse steden in de 19de eeuw voor een groot deel waren opgebouwd al lang verdwenen, maar ook waren ze, toen ze nog bestonden, voor gegoede kringen een onbekende wereld, een soort buitenland waar ze nooit kwamen. Koninkrijk vol sloppen is een verbijsterende helletocht door de drek van de 19de-eeuwse stad die twee Nederlandse mythes sloopt: de legendarische Nederlandse properheid was ver te zoeken in de 19de eeuw en de Nederlandse cultuur was toen ook niet burgerlijk: de meeste Nederlanders woonden in sloppen en waren onvervalste proletariërs.

  3. Een Nederlander in de wildernis (Nieuw Amsterdam, € 18,95)

    Een Nederlander in de wildernis, Luc PanhuysenEen Nederlander in de wildernis, Luc Panhuysen

    Dit boek van historicus en journalist Luc Panhuysen, staat in het teken van de VOC-mentaliteit. Het beschrijft het onderzoek naar Zuid-Afrika’s flora en fauna dat Robert Jacob Gordon (1743-1795), Nederlander met Schotse wortels, deed in dienst van de VOC. Panhuysen heeft zijn ‘journaals’ ‘afgestoft in een zeer prettig boek, dat bij vlagen leest als avonturenroman’, schreef Toef Jaeger in NRC Handelsblad. Het leven van Gordon eindigde tragisch, hij pleegde zelfmoord.

  4. Generaal Spoor (Boom, € 24,50)

    Generaal Spoor, Jaap de MoorGeneraal Spoor, Jaap de Moor

    Bijna net zo tragisch eindigde het leven van Simon Spoor (1902-1949), wiens biografie J.A. de Moor schreef onder de titel Generaal Spoor. ‘Gefrustreerd, knetterend overwerkt, zijn hart hield er op 25 mei 1949 mee op, dood’, schreef Atte Jongstra in zijn bespreking van de Spoor-biografie die hij indrukwekkend noemt. Als charismatisch en erudiet militair had Spoor zich vastgebeten in zijn ideaal van ‘Nederland als moreel hoogstaande, leidende macht in Indië. Maar hij liep hierin vast.’

  5. Kameraad Baron (Contact, €21,95)

    Kameraad Baron, Jaap ScholtenKameraad Baron, Jaap Scholten

    Het laatste genomineerde boek is de enige vreemde nominatie. Niet omdat het niet over het buitenland gaat – het speelt zich af in het ‘mysterieuze’ Transsylvanië – maar omdat het geen geschiedenisboek is. Het is grotendeels een verslag van de reizen die schrijver-journalist Jaap Scholten en zijn Hongaarse vrouw Ilona in de 22 jaar na de val van de Roemeense dictator Ceausescu maakten door Transsylvanië en Roemenië. De reisverhalen, opgetekend in een curieuze mengeling van dorre zinnen en al te grote woorden – Ceausescu’s paleis in Boekarest getuigt bijvoorbeeld van een ‘megalomane smaak zonder weerga’ –, worden afgewisseld met verslagen van gesprekken met adellijke Hongaren in Transsylvanië.

    Vooral over het verlies van hun kastelen en landgoederen na de communistische machtsovername eind jaren veertig weiden die uit. Kameraad Baron gaat gebukt onder gedweep met ‘deftige’ Hongaarse families. Onveranderlijk zijn de adellijke zegslieden ‘verfijnd en bescheiden’, ‘goedlachs’ of hebben ze een ‘krachtig gezicht’. Ceausescu daarentegen leek op een augurk. En dat kwam, zo voegt Scholten hier aan toe, door zijn ‘nederige afkomst’. Zo feodaal is het wereldbeeld waarvan Scholten keer op keer getuigt, dat je tijdens het lezen van Kameraad Baron steeds meer sympathie krijgt voor de Roemeense communisten en ten slotte wilt schrijven: ‘Nederigen aller landen, verenigt u!’

Op 22 oktober wordt de prijs (20.000 euro) uitgereikt tijdens de Nacht van de Geschiedenis.