Rechtspraak verliest marktaandeel

Rechters hebben allang niet meer het monopolie op rechtspraak. De TROS, Peter R. de Vries en de publieke opinie zijn geduchte concurrenten. Rechters moeten innoveren, zegt Maurits Barendrecht.

Over de rechtspraak bestaan twee grote verhalen. Het ene verhaal komt van Montesquieu. Hij stelde voor de rechterlijke macht een onafhankelijke staatsmacht te maken, naast de wetgevende en de uitvoerende macht. Bij juristen gaat dit erin als warm stokbrood. In dit verhaal wordt de samenleving onderworpen aan regels, wordt de overheid de uitvoerder van wettelijke bevelen en kruipen juristen zelf in de rol van geschilbeslechters. Rechters zijn er voor de checks and balances. Ze beslissen op basis van wet en recht, dat in belangrijke mate wordt gevormd door deze zelfde juristen.

Dit verhaal is sterk – een door regels en juristen geordende samenleving is stukken beter dan clans en dictators – maar het wordt wat sleets als de hoofdrolspelers het blijven herhalen. En het wordt ongemakkelijk als politici en pers wordt gemaand geen kwaad te spreken over de rechterlijke macht. Het roept vraagtekens op als juristen zichzelf privileges toekennen. Zo worden rechters tot hun zeventigste jaar nooit ontslagen.

De absurdistische versie van het verhaal is het Wildersproces. Hierin gaven rechters elkaar opdrachten, verhoorden ze elkaar en wraakten ze elkaar. De hoofdpersonen kwamen nauwelijks aan het woord. Dit juristengekrakeel wordt gesteund door vreemd klinkende uitgangspunten. Slachtoffers mogen niet echt meepraten. Wie ter verantwoording wordt geroepen, heeft zwijgrecht.

Het tweede verhaal over rechters is dat van politieke wetenschappers als Yale-hoogleraar Alec Stone Sweet, die toont hoe overal driehoeksverhoudingen ontstaan om samenwerking tussen mensen op orde te houden, en van van Nobelprijswinnaar Oliver Williamson, die vertelt hoe we van anderen afhankelijk worden wanneer we investeren in relaties en goederen. De toekomst is beperkt te voorzien. Vaak dreigt opportunistisch gedrag. Daarom is een derde partij nodig – trilateral governance.

In dit verhaal zijn rechters vooral oplossers van crises. In Nederland zijn er elk jaar zo’n dertigduizend echtscheidingen, honderdduizend ontslagen, 1,7 miljoen serieuze klachten over producten en geleverde diensten, tienduizenden conflicten in de woonomgeving, miljoenen onbetaalde facturen, zevenhonderd dodelijke verkeersongevallen, twintigduizend serieuze gewonden, tweehonderd moorden en 170.000 gevallen van geweld. In instabielere delen van de wereld heeft 10 tot 20 procent van de bevolking te maken met vlucht, plundering, willekeurige detentie en dood van naasten. Zo’n ‘derde’ brengt partijen in gesprek, zoekt samen met hen uit wat er is gebeurd, verzint herstelmaatregelen en begeleidt de schadeverdeling. Een stevige sanctie kan ook.

In dit verhaal doen rechters schitterend werk. Zij brengen rechtvaardigheid in de moeilijkste situaties die zich kunnen voordoen tussen mensen. Empirisch onderzoek toont dat wetten en regels daarbij maar een beperkte rol spelen. Ze zijn vooral een kader waarbinnen rechters aanvaardbare oplossingen zoeken. Dat doen ze in een zekere concurrentie met andere derde partijen. Ook de burgervader met een cursus mediation, presentator Antoinette Hertsenberg van TROS Radar, de Onderzoeksraad voor de Veiligheid, de Nationale Ombudsman, Peter R. de Vries, de politie en niet te vergeten de publieke opinie vervullen immers de rol van een derde partij.

Het is een verhaal waarin de rechter gewoner en menselijker wordt. Van die andere derde partijen valt veel te leren – qua snelheid, doelgerichtheid en soms zelfs grondigheid. De rechtspraak zal wel moeten. Aloude werkwijzen van rechters verliezen marktaandeel. In plaats van de Amerikaanse trial, het traditionele civiele proces en de Nederlandse strafzitting krijgen we steeds meer korte interventies. Hierin gaat de rechter echt met partijen aan de slag. De overheid is niet meer van plan om op te draaien voor de kosten van dure procedures. Websites kunnen de interventie van de derde partij faciliteren. eBay, de Amerikaanse veilingsite, heeft een onlinesysteem voor geschilbeslechting opgezet voor conflicten tussen kopers en verkopers. Dit lost inmiddels 60 miljoen consumentenproblemen per jaar op. Het is de toekomst.

Werkwijzen binnen de rechtspraak veranderen is moeilijk. De internationale literatuur is het erover eens dat rechters te weinig prikkels van buiten krijgen. Gewone stervelingen hebben een klant of een baas die hun richting geeft. In een rechtszaal staan twee partijen die elk een andere kant op trekken. Een collega kan in hoger beroep je werk overdoen, maar dit levert weinig feedback op over het tempo of de effectiviteit. Gefrustreerd met de geringe voortgang die ze boeken, schieten gerechtsbestuurders in de reflex van meer regels en controle op productienormen, maar harder werken in een keurslijf van ineffectieve procedures levert vooral meer weerstand, stress en fouten op.

Innovatie is nodig. Dit kan niet zonder versterking van prikkels. Of de rechter een werkbare oplossing brengt, kan veel beter worden getoetst. Als rechters vooral een soort relatiedokters zijn, is een belangrijk ijkpunt of gebruikers zich rechtvaardig behandeld voelen. Ook een goed systeem van financiering is belangrijk. Het bestaande stelsel van griffierechten spreidt de lasten niet goed over de partijen. Een verhoging van de prijs zonder verbetering van de dienstverlening roept terecht grote weerstand op, maar voor snellere, effectievere rechtspraak zullen mensen graag meer betalen.

Nederland heeft vormen van rechtspraak die internationaal een voorbeeld zijn – de octrooizaken in Den Haag en de Ondernemingskamer in Amsterdam. Den Haag is de stad van internationale rechtspraak. Hier eindigen de beste rechters ter wereld hun carrières, vol kennis en ervaring. Het Nederlandse, interdisciplinaire onderzoek naar rechtspleging staat in hoog aanzien. Ik zie kansen om een omgeving te creëren waar rechtspraak systematisch wordt verbeterd. Goede rechtspraak staat hoog op de agenda van de nieuwe Arabische staten. Onrechtvaardigheid bij de keerpunten in een mensenleven is volgens de Wereldbank een van de belangrijkste oorzaken voor burgeroorlogen. Het verhaal van Montesquieu, over de scheiding van machten, biedt daarop geen goed antwoord.

Maurits Barendrecht is gasthoogleraar bij het The Hague Institute for the Internationalisation of Law. Dit is zijn intreerede.