Pijl met de kracht van een granaat

Sinds de vuurwerkramp in Enschede is de wetgeving aangescherpt.

Maar op de handel in het zwaarste vuurwerk heeft justitie nog onvoldoende greep.

People watch fireworks in Vilnius' Vingio Park during the 3rd international fireworks festival on September 24, 2011. Professional teams of pyrotechnicians participated in the competitive part of the festival. AFP PHOTO PETRAS MALUKAS
People watch fireworks in Vilnius' Vingio Park during the 3rd international fireworks festival on September 24, 2011. Professional teams of pyrotechnicians participated in the competitive part of the festival. AFP PHOTO PETRAS MALUKAS AFP

Wie herinnert zich nog de vuurwerkramp in Enschede van elf jaar geleden? Er vielen 23 doden, 950 mensen raakten gewond, 200 huizen werden totaal verwoest, nog eens 1.500 zwaar beschadigd. In één klap openbaarde zich de verwoestende werking van vuurwerk.

„Een veelvoud van de hoeveelheid vuurwerk die in Enschede de lucht is ingegaan, wordt jaarlijks over ons land verspreid en opgeslagen in de woonomgeving. Tot in kinderslaapkamers toe.” Dat zegt Gustaaf Biezeveld, officier van justitie bij het Functioneel Parket, verantwoordelijk voor de bestrijding van verboden consumentenvuurwerk.

„Een lawinepijl heeft dezelfde explosieve kracht als een handgranaat. Vinden we het normaal als iemand met 24 handgranaten rondrijdt in zijn auto? Of een voorraadje opslaat in zijn schuurtje of in de kelderbox onder de flats? Het is een wonder dat er zo weinig ongelukken gebeuren. Kennelijk hebben we op zijn tijd een ramp nodig. Zodat de samenleving wakker schrikt.”

De explosie in Enschede was zo’n ramp. Zoiets mocht nooit weer gebeuren. Wetgeving werd aangescherpt. Bestrijding van gevaarlijk vuurwerk kreeg prioriteit bij de bestrijding van milieucriminaliteit. Alle betrokken partijen kwamen in 2005 tot een gezamenlijke strategie.

Sindsdien is grote vooruitgang geboekt, zegt Biezeveld, verantwoordelijk voor die doelgerichte aanpak. Hoe werkt de illegale vuurwerkhandel? Wie zijn de hoofdrolspelers? Justitie en politie hebben daar zicht op gekregen. Ze ontdekten dat Nederlandse vuurwerkimporteurs bij deze handel betrokken waren, maar ook enkele buitenlandse importeurs en een aantal criminele bendes. Alle overheidspartijen stemden daar hun aanpak op af.

Wat ook hielp: legalisering van ongevaarlijker soorten verboden vuurwerk, een verbod op de verkoop van spektakelvuurwerk in België en een afspraak tussen Nederland en China over het tegengaan van de export van lawinepijlen. Rond de jaarwisseling van 2009 op 2010 werd een recordhoeveelheid van 267 ton illegaal vuurwerk in beslag genomen. De aanvoer van verboden vuurwerk loopt terug. Maar op de handel in het zwaarste vuurwerk hebben justitie en politie nog onvoldoende greep.

De vuurwerkbranche is van oudsher zelf de grootste boosdoener als het gaat om illegale handel?

„Mijn beeld is dat de meeste importeurs zich daar vóór ‘Enschede’ in meerdere of minder mate schuldig aan maakten. Voor de grotere was het de room op de pudding. Voor kleinere de enige manier om te overleven. De ramp heeft een aantal importeurs de ogen geopend. Andere konden geen afscheid nemen van die extra, zwarte, inkomstenbron.”

De branche staat onder grote druk zelf orde op zaken te stellen. Waarom levert dat zo weinig op?

„Er is een tweedeling in de branche. Voor het eerst is er een overkoepelende branchevereniging, maar niet alle importeurs zijn daar lid van: 9 van de 16. Er zijn nog steeds importeurs die overal lak aan hebben.”

Kunnen er dan geen afspraken met de branchevereniging worden gemaakt?

„Dat proberen we. De branchevereniging werkt aan een gedragscode. Alleen bedrijven die de code onderschrijven, kunnen een vergunning krijgen om vuurwerk te importeren. Dat is de bedoeling.”

U vindt dat importeurs en bezitters van gevaarlijk vuurwerk voortvarend moeten worden aangepakt?

„Deel van onze aanpak was een richtlijn voor officieren van justitie om forse straffen te eisen. Dat gebeurt nog niet altijd. Daarbij lijken nog niet alle rechters doordrongen van de ernst van vuurwerkcriminaliteit.

„Officieren en rechters zouden veel probleemgerichter moeten werken. Het gaat hier niet om incidenten. De boodschap zou moeten zijn: hier maken wij een einde aan. Waarom zouden rechters zich beperken tot de gangbare straffen? Bij economische delicten is het ook mogelijk een ondernemer te verbieden nog ooit een vuurwerkbedrijf te leiden.”

Ook bezitters van gevaarlijk vuurwerk moeten strenger worden gestraft?

„Er komt een nieuwe richtlijn. Het maken of bezitten van een vuurwerkbom mag niet langer worden afgedaan met een boete of taakstraf.”

Handel in gevaarlijk vuurwerk is een puur Nederlands fenomeen?

„Er is geen land ter wereld waar per hoofd van de bevolking zoveel consumentenvuurwerk wordt afgestoken als in Nederland. Nergens in Europa is de vraag naar zwaar knalvuurwerk zo groot. En het knalvuurwerk wordt steeds zwaarder. Een ontwikkeling die door illegaal vuurwerk is gestimuleerd.”

De illegale handel wordt geschat op 15 miljoen euro per jaar: 1 tot 2 miljoen kilo. Waarom kan gevaarlijk vuurwerk niet worden uitgebannen?

„Grootste obstakel is een weeffout in de Europese wetgeving. Lidstaten kunnen de handel in consumentenvuurwerk verbieden. Niet de handel in professioneel vuurwerk. Lawinepijlen en vlinders worden behandeld als professioneel vuurwerk, al worden die nauwelijks professioneel gebruikt. Daarom mag Nederland de vrije handel niet belemmeren.”

Waarom vraagt Nederland niet om aanpassing van de EU-richtlijn?

„Dat heeft Nederland gedaan. Maar de meeste andere lidstaten hebben het probleem niet. Ze zien er het nut niet van in om de vrije handel in dit gevaarlijke vuurwerk te beperken. Ze beseffen niet dat dit vuurwerk ook door criminelen en terroristen kan worden misbruikt.”