'Ik wil zingen als virus en kristal'

‘Mijn muziek komt uit de natuur’ zegt Björk. Op haar nieuwe cd zingt ze daarom over DNA en gletsjers. En ze levert er natuurfilmpjes bij.

De handen van Björk zijn klein maar gespierd. Ze omklemmen een potlood, liggen gespreid op tafel of tekenen in de lucht. In die handen zit drift en hartstocht. En natuurlijk muziek. Bij meer muzikanten zijn het de handen die het werk doen, maar bij Björk zijn ze nog belangrijker. Want Björk maakt tegenwoordig aanraakmuziek – met dank aan de iPad. Touch screen is het toverwoord waarmee Björk alles toelicht. Dankzij het aanraakscherm kunnen muzikale stappen worden gezet die eerder ‘jaren rekenen’ hadden gekost, dankzij het aanraakscherm kun je muziek visueel maken, en is muziek maken nu ‘intuïtiever’ geworden.

Björk Guðmundsdóttir, 45, uit Reykjavik, IJsland, is bekend als zangeres van uitzonderlijke popliedjes, met een stem die meer noten raakt dan de gemiddelde zangeres, alsof een vinger langs de snaren van een harp strijkt. Je kent haar als actrice, bijvoorbeeld als blinde fabrieksarbeider in Lars von Triers Dancer in the Dark (2000); van haar innovatieve videoclips of van de zwanenjurk die ze droeg bij de Oscars, met een zwanenei als handtas.

Iederéén kent Bork. En daarmee is meteen bewezen dat creatieve invloed niet per se van blockbusters afkomstig hoeft te zijn. Björk heeft geen gouden platen of een stadion vol publiek. Maar in de afgelopen twintig jaar dat ze solo-cd’s maakt heeft Björk hiphop gepaard aan folkmuziek, IJslandse koorzang vermengd met elektronica, dance gemaakt op zelfgemaakte akoestische instrumenten. Björk creëerde pop uit tot dan toe ongekende elementen, en inspireerde daarmee ontelbaar veel muzikanten. Als een vrijwillige Sisyphus heeft Björk de popmuziek steeds een stukje verder de berg opgeduwd.

Vandaag, in een zaaltje op de achtste verdieping van een hotel in Manchester, is Björk geen ploeterende muzikant maar een ster, met een wijde patchwork-jurk, hoge sleehakschoenen en een bos zwart nephaar als een donderwolkje bovenop haar hoofd. Hier, op het Manchester International Festival, heeft ze net onder grote publieke bijval haar nieuwe show Biophilia uitgevoerd. Haar nieuwe cd die volgende week uitkomt heet ook zo.

Björk speelt met een bakje pinda’s. De kennismaking met de iPad maakte haar ‘gelukkig’, zegt ze. „Eindelijk paste de wereld zich aan aan míjn behoeften.” Brede grijns. „Op de muziekschool vroeger snapte ik al niet waarom ze het steeds over die oude Duitse componisten hadden. Wat heeft een achtjarig meisje uit IJsland te maken met de Europese academische traditie? Ik liep ’s ochtends naar school door de natuur, en zong liedjes geïnspireerd door de sneeuw die viel, door regen, of vulkaanuitbarstingen. Voor mij was duidelijk waar muziek zijn vorm en structuur vandaan had: van waterstromen, van bliksem, van kristalvorming. Uit de natuur. Muziek was emotioneel, spontaan en fysiek. Niet iets wat je uit zware boeken leert. Toen ik drie jaar geleden kennismaakte met de iPad, zag ik dat het ons muzikanten eindelijk de mogelijkheid bood om intuïtief te werken.”

En ze voert me binnen in de wereld van algoritmes, muziek met het patroon van groeiende kristallen, of de structuur van waterdruppels, een wereld waarin je, whoosh, met een vinger over een scherm veegt en er ontstaat een arrangement. „In een van mijn liedjes gebruikte ik het principe van de pendule als inspiratie voor de baslijn. Vóór de iPad had het me jaren gekost om zo’n slingerbeweging te berekenen. Nu doe ik zo”, ze strijkt haar vinger heen en weer over tafel, „en ik heb een pendule-song.”

Het resultaat klinkt niet zo technologisch als haar uitleg doet vermoeden. Biophilia is als een reis door de ziel van Björk, en die ziel is gekleurd door liefde voor de natuur. De liedjes zijn organisch klinkende verbeeldingen van schuivende gletsjers, watervallen of een droog maanlandschap. Björk heeft niet geprobeerd de grootsheid van haar onderwerp in de muziek te evenaren. Integendeel, ze zingt bijvoorbeeld vanuit het perspectief van een microbe, en koos voor ieder liedje een sobere setting van een of twee instrumenten: plukkende vingers langs viool en harp, een kronkelend pianoloopje en de koorzang van een 24-koppig IJslands vrouwenkoor, dat zowel achtergrond als ritme verzorgt, als een statige human beatbox. Alle titels verwijzen naar een natuurlijk verschijnsel, zoals Moon, Thunderbolt, Dark Matter. Die verschijnselen zijn op hun beurt weer illustraties van haar gevoelens. Zoals in Virus waarin ze hunkerend zingt: ‘Like a virus needs a body/ as soft tissue feeds on blood/ Some day I’ll find you, the urge is here.’ De natuurverschijnselen verwijzen bovendien naar de musicologische principes waarop het betreffende nummer is gebaseerd: de structuur van Moon op de mathematische regelmaat van de getijden, Crystalline op de manier waarop kristallen groeien.

Zo is Biophilia uitgegroeid tot een conceptueel hoogstandje. Want behalve als nieuwe stap in Björks muzikale werkwijze, zal Biophilia de geschiedenis ingaan als de eerste cd die bij ieder liedje een app aanbiedt. De interactieve apps bestaan uit animaties die de muziek visualiseren, games, karaoke-versies en software om zelf muziek te maken met elementen van Björks liedjes. Ze zijn educatief bedoeld, zegt ze. „De tien nummers vertegenwoordigen ieder een musicologisch element, in samenhang met een natuurelement: structuur met de vorm van kristal; arpeggio met bliksem; ritme met de regelmaat van DNA.”

Björk wil op een spontane en intuïtieve manier muziek maken, toch klinkt deze werkwijze eerder theoretisch dan spontaan. Haar kattenogen knijpen zich samen. „Impulsiviteit is niet altijd goed, en een academische basis is niet altijd slecht. Theorie kan je helpen, zolang die je niet belemmert in de spontaniteit.” Twee vingers tekenen een weegschaal in de lucht. „Iedereen zoekt het evenwicht tussen de uitersten, tussen structuur en chaos. Niet alleen in de muziek, ook in andere aspecten van het leven.” Haar stem is nu bedachtzaam. „Dat is niet iets waar je een recept voor kunt geven, iedere dag moeten we die balans opnieuw vinden. Daarbij vallen we vaak terug op andermans structuren die niets met ons eigen leven te maken hebben, zoals van componisten die driehonderd jaar geleden overleden zijn. Het is beter om je eigen ervaringen de basis van die structuur te maken.”

Waarom wilde ze haar muziek in de apps met animaties verbeelden? „Muziek komt meestal op de tweede plaats bij beeld. Denk maar aan film: aan een film wordt jaren gewerkt en de soundtrack moet in de laatste drie, vier maanden uit de grond worden gestampt. Ik zeg altijd tegen mijn muzikanten: ‘Sound is the negro of the world’.” Ze lacht. „Dat is natuurlijk niet echt zo. Maar nu het mogelijk is, wilde ik mijn muziek visualiseren. De meeste mensen zijn nu eenmaal beter met hun ogen. Dan hoef ik het niet meer uit te leggen, ze kunnen het zelf zien.”

Voor het opnemen van Biophilia werden de op de iPad bedachte composities ‘vertaald’ naar veelal akoestische instrumenten. Björk en haar muzikanten hebben zelf een paar instrumenten uitgevonden: waaronder een ‘gameleste’ (een combinatie van een gamelan en celesta, een soort piano), en een grote pendulum met daaraan een plectrum, die langs snaren zwaait. „De nieuwe digitale hulpmiddelen zijn als dromen die uitkomen. Voor mij, in ieder geval”, zegt Björk. „Maar uiteindelijk is dit waar het om draait”, ze slaat kletsend op haar arm. „We hebben huid en nagels, we moeten eten, en we willen met elkaar communiceren. Ik kan me het best uitdrukken via akoestische instrumenten. Want die zijn groot en duidelijk. Ze zijn voor iedereen meteen te snappen. Daar draait het voor mij om.”

De cd Biophilia met apps van Björk verschijnt volgende week vrijdag 7 oktober bij Polydor.