De liefde is niet meer wederzijds

Om de steun van joodse kiezers hebben Democraten nooit echt hoeven vechten.

Obama moet dat nu wel. De kans dat hij wordt herkozen is daardoor flink geslonken.

Een shirt in een souvenirwinkel in Jeruzalem. Amerikaanse joden hekelen Obama's Israëlbeleid. Foto Reuters A shirt with the image of U.S. President Barack Obama is displayed for sale in a market in Jerusalem's Old City September 23, 2011. Palestinian President Mahmoud Abbas asks the United Nations on Friday to recognize a state for his people, even though Israel still occupies its territory and the United States has vowed to veto the move. REUTERS/Baz Ratner (JERUSALEM - Tags: POLITICS)
Een shirt in een souvenirwinkel in Jeruzalem. Amerikaanse joden hekelen Obama's Israëlbeleid. Foto Reuters A shirt with the image of U.S. President Barack Obama is displayed for sale in a market in Jerusalem's Old City September 23, 2011. Palestinian President Mahmoud Abbas asks the United Nations on Friday to recognize a state for his people, even though Israel still occupies its territory and the United States has vowed to veto the move. REUTERS/Baz Ratner (JERUSALEM - Tags: POLITICS) REUTERS

David Harris is gespecialiseerd in serieuze opiniepeilingen. Maar om de sfeer in de Amerikaans-joodse gemeenschap te proeven, hoeft hij eigenlijk alleen maar een blik te werpen op zijn blackberry. „De hele dag gaat het door”, verzucht Harris. „Ik krijg emotionele mails uit twee kampen.”

Twee kampen, twee overtuigingen. De ene keer is dat: Obama heeft bewezen een echte Democraat te zijn. De andere keer: Obama laat Amerikaanse joden vallen. „Het laat prachtig zien hoe verdeeld Amerikaanse joden zijn, en hoe verhit het debat is.”

Harris is directeur van een van de oudste joodse organisaties in de Verenigde Staten, het American Jewish Committee (AJC). De partijloze Harris onderzoekt al jarenlang op zijn kantoor in New York de ‘liefdesrelatie’ tussen de Democratische partij en de joodse kiezers. „Die duurt al sinds de verkiezing van president Franklin Roosevelt, in de jaren dertig. Joden vormen de op een na trouwste achterban van de Democraten”, zegt Harris. Alleen Afro-Amerikaanse kiezers zijn trouwer. Eén keer lieten joodse kiezers een Democratische kandidaat vallen. Dat was Jimmy Carter, in 1980. Die kreeg 45 procent van de joodse stemmen en verloor van de Republikein Ronald Reagan.

„Het Carter-scenario is nu een groot gevaar voor de Democraten” , zegt Harris. „Een substantieel deel van de joodse kiezers is de laatste maanden zo ontevreden over Obama, dat het de partij in de steek laat.” De barsten in het liefdesgeluk tussen joodse kiezers en de Democraten zijn te vinden in de wijken Queens en Brooklyn. Daar koos het negende kiesdistrict van New York bij tussentijdse Congresverkiezingen eerder deze maand voor een relatief onbekende Republikein, Bob Turner, in plaats van een joodse Democraat. De verkiezing had het effect van een mokerslag op de Democraten, die ruim honderd jaar op de steun van het district konden rekenen.

Als deze tendens doorzet en joodse kiezers Obama laten vallen, dan ligt ook swing state Florida, waar veel gepensioneerde joden wonen, binnen Republikeins handbereik.

Harris somt voor Obama ongunstige cijfers op. Nog 45 procent van de Amerikaanse joden staat volgens zijn onderzoek achter Obama. Dat was in 2008 nog 78 procent. Ze keuren in meerderheid zijn Israël- en economiebeleid af. Steun van de kleine joodse gemeenschap (bijna 3 procent) is cruciaal vanwege de hoge campagnebijdragen die joodse donoren in de partijkas storten. Volgens een schatting kan Obama eenderde van de joodse donateurs van de verkiezingen van 2008 verliezen. De president heeft nu een speciaal team in het leven geroepen die het tij moet keren.

De Union Temple in Brooklyn is synagoge, crèche en ontmoetingscentrum ineen. De gemeente, circa 250 leden, bereidt zich voor op rosh hashana, het joodse nieuwjaarsfeest. De leden van deze liberale gemeente lopen in en uit. Ze zijn vrijwel zonder uitzondering welgesteld: advocaten, ondernemers en artsen. „Deze synagoge is altijd een bolwerk van de Democraten geweest”, zegt rabbijn Linda Goodman. „Maar ook hier verandert dat. We hebben het er onderling vaak over. Er heerst frustratie.”

Goodman is een Democraat in hart en nieren. „De joodse traditie”, zegt ze, „schrijft voor dat de haves, mensen met geld, zorgen voor de have-nots. Zo moet een maatschappij ook zijn. Ik wil best meer belasting betalen. Dat mis ik bij de Republikeinen.” Maar in de gemeente veranderen de denkbeelden hierover. Vooral over de haperende economie is de teleurstelling groot. Goodman: „De werkloosheid heeft hard toegeslagen in Brooklyn. Ik mis bovendien het verhaal, de prikkelende vergezichten waarin Obama in 2008 nog zo uitblonk.”

De meest gehoorde verklaring is echter dat Obama zou worden gestraft om zijn Israël-standpunt. Zo zei Ed Koch, oud-burgemeester van New York en een Democratische partijprominent, dat Obama van de joodse gemeenschap „de boodschap had gekregen dat hij niet ongestraft Israël onder de bus kan gooien”. Koch blijft Obama overigens trouw, voegde hij daar later aan toe. Ook in de synagoge van rabbijn Goodman is kritiek op dat Israël-beleid. „We zijn liberaal, maar willen niet dat de vriendschap met Israël op het spel staat”, zegt gemeentelid John Hanks.

Maar de synagoge is verdeeld, zoals ook de joodse gemeenschap in Amerika dat is. De lobbyorganisatie AIPAC, die gelieerd is aan de Israëlische Likud-partij en invloedrijk campagne kan voeren en in het voor- en nadeel van Congresleden kan pleiten, heeft een concurrent gekregen in de progressievere beweging JStreet.

De laatste jaren zijn er momenten van spanning geweest tussen Israël en de Amerikaanse regering. Obama benoemde vlak na zijn aantreden, in 2009, een speciale gezant voor het Midden-Oosten, George Mitchell. Vrede tussen Israël en de Palestijnen werd een topprioriteit voor de Amerikaanse president. Hij veroordeelde de voortdurende bouw in nederzettingen in bezet gebied. Inmiddels is Mitchell gefrustreerd vertrokken en hebben incidenten tussen Obama en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu voor een kille sfeer gezorgd. Desondanks heeft Obama nooit veel geforceerd, en lijkt zijn houding ten opzichte van Israël steeds meer op de afzijdige politiek van zijn voorganger George W. Bush.

Vorige week werd de vriendschap voor het eerst serieus getest. Obama hield bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, een pleidooi tegen erkenning van een Palestijnse Staat door de VN. Daar maakte de president duidelijk dat de Amerikanen alles zullen doen om deze door Israël ongewenste stap te blokkeren, zo nodig via een veto in de VN-Veiligheidsraad. Obama noemde zo’n stap een zinloos gebaar. „We hebben een diepe en lange vriendschap met Israël. Daarom geloven we dat iedere langdurige vrede moet beantwoorden aan de zorgen van iedere dag over de veiligheid van Israël.” Duidelijk werd dat de speelruimte die Obama zichzelf gunt in dit dossier drastisch geslonken is.

De Republikeinen proberen het beeld te verankeren dat Obama toch niet langer een ware vriend van Israël is. De Republikeinse koploper Rick Perry zei vorige week in New York dat Obama Israël in de steek had gelaten, en partij had gekozen voor „de Arabische straat”. „De regering isoleert een trouwe bondgenoot”, zei hij, „en dat is niet alleen een belediging, maar ook naïef.”

David Harris: „Dit is vanaf nu Obama’s zwakke plek. Hij moet nu hard werken voor steun uit de joodse gemeenschap. Die komt niet vanzelf meer. Ik denk dat deze speech goed ontvangen is. Maar of het genoeg is om de weglopers terug te krijgen, vraag ik me af. De tendens dat met name orthodox-joodse kiezers Republikeinser worden, is moeilijk te keren.”