'Seks is voor haar een groot offer'

‘Code Blue’ van de Nederlandse regisseur Urszula Antoniak was zo’n beetje de meest gehate film in Cannes. Antoniak over haar ‘succes de scandale’.

Urszula Antoniak: "Als je een film rationeel uit kan leggen, is hij niet goed." Foto Andreas Terlaak Nederland, Amsterdam 26-09-2011. Portret van de in Polen geboren Nederlandse regisseuse Urszula Antoniak. Foto: Andreas Terlaak
Urszula Antoniak: "Als je een film rationeel uit kan leggen, is hij niet goed." Foto Andreas Terlaak Nederland, Amsterdam 26-09-2011. Portret van de in Polen geboren Nederlandse regisseuse Urszula Antoniak. Foto: Andreas Terlaak Andreas Terlaak

Die poster in Cannes, wat een rare Franse omschrijving was dat! Urszula Antoniak is er nog verontwaardigd over. „Deze film kan uw gevoelens kwetsen”, lazen in mei op het filmfestival bezoekers van Code Blue. En dus werden gevoelens gekwetst. Kluitjes bezoekers verlieten voor het eind de zaal, na afloop klonk boegeroep en wat applaus. Antoniak: „Er was zelfs een dame die ging huilen, een ander viel bijna flauw.” De regisseur zucht. „Wat een hysterisch gedoe zeg.”

Neergesabeld door de machtige Amerikaanse vakbladen, verdedigd door de Franse pers: Code Blue is Antoniaks ‘succes de scandale’. De meest gehate film van Cannes, volgens de Chicago Sun. De regisseur is in goed gezelschap, vindt ze. „Cannes waarschuwde bezoekers eerder voor Funny Games van Michael Haneke en Irréversible van Gaspar Noé. Bij A Short Film About Killing werd Kieslowski ook uitgejouwd.”

Code Blue volgt verpleegster Marian, dapper gespeeld door de Vlaamse actrice Bien de Moor. De vrouw lijkt op Lucia de B. en doet waarvan zij werd vrijgesproken: terminale patiënten naar de andere wereld helpen. Om niet op te vallen, trekt Marian van ziekenhuis naar ziekenhuis; ze leeft tussen verhuisdozen. Euthanasie is voor haar naastenliefde. Tot het bijna misloopt en Marian de gordijnen van haar kale vinexflatje opentrekt om de wereld der levenden te exploreren.

Code Blue is een harde, gestileerde film vol moeilijk invoelbare emoties. Ziet Marian ’s avonds uit haar raam een verkrachting, dan grijpt ze niet in, maar zoekt even later het gebruikte condoom en laat het zaad over haar dijen druppelen. Je kan ervan walgen, onberoerd laat het niet. Antoniak: „Een filmmaker kan gevoelens bespelen als een orgel. Links het pedaal van ontroering, rechts dat van schrik. Maar bij Code Blue weet je niet precies wat je moet voelen, daarom vind ik hem heel geslaagd.”

Waarom is Code Blue zo’n troosteloze, zwarte film?

„We weten al tweeduizend jaar dat tragedie loutert, we hebben catharsis nodig. En ik wil niet hypocriet doen over de dood. Ik volg Heidegger, die stelt dat de dood het leven betekenis geeft. 95 procent van de filmmakers volgt de filosoof Levinas, die dood een schandaal vindt die je uit het leven moet bannen. Dan krijg je films als Komt een vrouw bij de dokter, waar Carice van Houten door kanker sereen en mooi wordt. Vreselijk. Dat is melodrama, pornografie. Ik heb gezien dat kanker je uitmergelt. Je wordt een monster, je stinkt. De dood verlost je van het leven.”

Hoe ontstond het scenario?

„Het begon met een what-if. Ik heb mijn vriend (scenarioschrijver Jacek Lenartowicz) zien sterven, dat bleek de diepste, intiemste ervaring van mijn leven. Zo diep dat al het andere futiel werd. Na zoiets kan je jarenlang geen normale relatie meer aangaan. Wat als iemand dat ook weet en op zoek gaat naar die extreme vorm van intimiteit?

„Op een ander niveau is Marian voor mij een metafoor voor de dood. Wat als de dood plots in het leven terechtkomt? Hij zou doodsbang zijn. Het leven is wreed en grillig, de dood is rustig en sereen. Zo’n dood zou bijna seksloos zijn, want seks is de ultieme daad van leven. Liefde is veel wreder dan de dood.”

Hoe bedoelt u dat precies?

„Michael Haneke zegt: een film moet niet begrijpelijk zijn, maar wel geloofwaardig. Als je een film rationeel uit kan leggen, is hij niet goed. En voor mij zijn personages niet gewoon personages, ze moeten ook een metafoor zijn, een archetype. De psychologie van oorzaak en gevolg interesseert me niet zo. Zoals die vrouw in de film Kan door huid heen van Ester Rots bijvoorbeeld. Ze wordt verkracht, haar vriend gaat bij haar weg, dus draait ze door.”

Uw heldinnen zijn extreme, afhoudende, geïsoleerde vrouwen.

„Maar geen slachtoffers. Marians eenzaamheid is een keuze. Ze kan niks met mensen, maar zoekt wel intimiteit. Dus mengt ze zich in de doodservaring, waar andere mensen voor weglopen. Wat voor haar spreekt: als iemand zich verzet, gaat ze twijfelen. Dan gaat ze het leven in, waarover ze geen controle heeft.”

Ofwel nare, sm-achtige seks.

„Marian kijkt naar [de hyperromantische film] Dr. Zhivago en harde porno. Liefde en seks komt voor haar niet samen. Seks is een offer, een straf. Ze is zo leeg en behoeftig, ze ervaart alles in termen van lijden.”

Al die dames van veertigplus die van Nothing Personal hielden, laten Code Blue links liggen. Slim dat het niet uw debuutfilm is.

„Ik had het scenario voor Code Blue eerder klaar, maar het leek me inderdaad geen goed debuut. Nothing Personal raakt het hart, Code Blue de ingewanden, mijn volgende film het brein. Stel je voor: een fitnesscentrum voor vrouwen. Ze zitten in de sauna, komen twee Turkse meisjes binnen, naakt, maar met hoofddoekjes. Mijn volgende film gaat over meisjes en het spel van verleiding. Over emotionele manipulatie, dat vrouwelijke schaakspel. Dat wordt een veel toegankelijkere film dan Code Blue.”