De linkse partijen moeten nu snel de krachten bundelen

De mooiste zin in de Troonrede? „De kracht van Nederland (zit) in de ruim zestien miljoen inwoners die ons land telt.”

Twee dagen later lichtte de minister-president toe wat hij ermee bedoelde. Dat viel tegen. Hij ziet die ruim zestien miljoen mensen niet als een gemeenschap, maar als even zo vele zelfstandige geluksmachientjes. ‘Neem een voorbeeld aan de rijksten en red uzelf’, zo kwam zijn boodschap over.

De vrijheid om rijkdom te vergaren is de motor van de economie. Dat aan de top vergaarde geld zal doorsijpelen naar beneden en uiteindelijk ook u bereiken. Reaganomics pur sang. Dertig jaar geleden misschien een goed idee, nu achterhaald.

De afstand tussen de middeninkomens en de top is inmiddels zo groot dat men in toenemende mate in verschillende werelden leeft. Dat is zowel in de Verenigde Staten als in veel Europese landen een bron van maatschappelijke ontbinding. Wat pleisters plakken aan de onderkant helpt niet.

Helaas konden de vele partijen in de Kamer die het hiermee oneens zijn, geen gemeenschappelijke vuist maken. Soms omdat men inhoudelijk verdeeld is, gevangen in een valse tegenstelling tussen individualisme en collectiviteit. Maar soms ook omdat men tegen wil en dank opgesloten zit in een coalitie of omdat men, zeker op links, meer naar elkaar zit te loeren dan naar de inhoudelijke tegenstander.

Electorale verschuivingen vinden in Nederland nu eenmaal plaats tussen partijen die het dichtst bij elkaar staan. Dus is dat de concurrent. Daarom zoek je vooral naar verschillen met die concurrent.

Nettoresultaat is dat het kabinet gevangen zit in Reaganomics en de samenleving steeds meer lijkt te vallen voor een dodelijke cocktail van culturele en sociaal-economische nostalgie, geserveerd vanaf de politieke flanken.

Het opnieuw invulling geven aan de verzorgingsstaat als onmisbaar deel van onze identiteit is de belangrijkste taak van links en van het midden. De veranderingen op wereldschaal komen steeds sneller en zullen ons steeds rechtstreekser raken. De vragen van gisteren zijn de vragen van vandaag en morgen, maar de antwoorden zijn veranderd.

Nostalgie naar de verzorgingsstaat van onze ouders is een gevaarlijke bezigheid. Een chauffeur die alleen maar in de achteruitkijkspiegel kijkt, rijdt vroeg of laat tegen een muur. Een nieuwe synthese tussen individualisme en gemeenschapszin ligt voor het oprapen, dunkt mij.

Een echt succes van rechts in de afgelopen decennia is de algemene aanvaarding van het besef dat een samenleving niet oneindig veel verschil kan dragen en een minimum aan samenhang nodig heeft. Maar hoe kan het toch dat men dat heeft verengd tot identiteit en cultuur? Dat men niet inziet dat de verzorgingsstaat net zozeer deel is van onze identiteit als Sinterklaas en de Elfstedentocht?

Het samenbundelen van krachten die noch vallen voor Reaganomics, noch voor nostalgie, krachten die geloven in een moderne en weerbare verzorgingsstaat, is urgenter dan ooit. Daarvoor moet je wel over de eigen schaduw heen springen, zeg ik in de eerste plaats tegen mijzelf. Want er zijn momenten van fundamentele onenigheid met andere partijen, wanneer ook mij die samenwerking gestolen kan worden.

Maar het besef dat een verdeeld links het midden net zo leegzuigt als een rabiaat rechts – dat bovendien een meerderheid weet te organiseren – zou iedereen over het dode punt heen moeten helpen. Helaas lijkt de SP ervoor te kiezen geheel een eigen weg te gaan. Hun goed recht, maar het mag de PvdA er niet van weerhouden zelf met meer inzet dan tot nu toe de opening naar andere progressieve partijen, maar ook de SP, te blijven zoeken.

Praten is prima, maar er moeten ook snel resultaten komen. Resultaten die ik van PvdA en GroenLinks allang verwacht had. Gemeenschappelijk uitgangspunt zijn draagvlak in het midden van de samenleving en hervormingsbereidheid. In het volle besef dat samenwerking over partijgrenzen heen geen recept is om bij de eerstvolgende verkiezingen meer stemmen te halen dan de som der delen.

Maar wel de beste manier om, vanuit verschillende invalshoeken, de mooiste mortel te maken voor de samenleving van morgen.

Frans Timmermans is Tweede Kamerlid voor de PvdA. Hij schrijft deze wisselcolumn beurtelings met Ad Koppejan (CDA) en Elbert Dijkgraaf (SGP).