De mythische gedaanten van de Middeleeuwen

De angsten en dreigingen van de moderne samenleving hebben geleid tot een veel te romantisch beeld van de Middeleeuwen, betoogt Peter Raedts in zijn nieuwe boek.

Tweehonderd jaar mythevorming over de Middeleeuwen. Daarover gaat het boek waaraan mediëvist Peter Raedts tien jaar heeft gewerkt en dat woensdag wordt gepresenteerd. In zo’n vierhonderd pagina’s vertelt hij over dichters, denkers en geschiedschrijvers die in de achttiende en negentiende eeuw terugkeken naar een tijdperk dat toen voorgoed voorbij was. Zij zochten er de inspiratie die ze misten in hun eigen tijd, toen de cultus van de rede ontaardde in het redeloze geweld van de Franse Revolutie. Zo herschiepen ze de Middeleeuwen naar hun eigen dromen over een betere tijd

In Raedts’ De ontdekking van de Middeleeuwen: De geschiedenis van een illusie wordt van alles ontdekt, van Keltische barden en Franse troubadours tot koene ridders en hechte gemeenschappen – maar niet de middeleeuwse werkelijkheid. De auteur is daar duidelijk over: “Mijn boek gaat niet over de Middeleeuwen, maar over mensen die met middeleeuwse bouwstenen iets nieuws optrokken.”

Raedts (62), hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, is een geboren Limburger en een gewezen jezuïet en hij put zijn passie voor middeleeuws Europa uit die rooms-katholieke achtergrond. “In mijn eerste studiejaar”, vertelt hij in zijn Utrechtse huiskamer, “moesten wij History of the Medieval Papacy van Geoffrey Barraclough lezen. Dat was toen net uit. Schitterend, nog altijd het beste boek over de geschiedenis van het pausdom. Ik had van huis meegekregen dat de paus sinds Petrus de baas was van de katholieke kerk, maar in Barraclough las ik iets heel anders. Dat de paus in de vroege Middeleeuwen niks te vertellen had. Dat Karel de Grote hem commandeerde. Dat de Grieks-Orthodoxe kerk met een Byzantijnse keizer aan het hoofd een veel oudere traditie is dan de pauskerk. Die ontmythologisering door Barraclough heeft op mij grote indruk gemaakt. Zo ben ik in die tijd terecht gekomen. Ik ben nooit een ridder- en kastelenhistoricus geweest. Dat zegt mij niets.”

De ontdekking van de Middeleeuwen in de achttiende eeuw begon overigens niet bij de kerk en het pausdom, maar bij de middeleeuwse poëzie. Raedts: “Barden, troubadours, het Nibelungenlied, sprookjes. Die literaire ontdekking van de Middeleeuwen was een vorm van verzet tegen het rationalisme van de Verlichting. Die middeleeuwse dichters waren gevoelsmensen. Hun taal was soms moeilijk te doorgronden, maar zij waren verrassend vitaal, vergeleken met de klassieke traditie, die toen werd ervaren als dodelijk vermoeid, vormelijk en emotieloos.”

In de negentiende eeuw leefden illusies over de Middeleeuwen die Raedts samenvat in deze trits: echtheid, eigenheid en gemeenschap. “Men dacht dat de middeleeuwse samenleving authentieker was dan de moderne, dat mensen in sterke identiteitsgroepen leefden en voor elkaar opkwamen, in gilden en dorpen. Die gemeenschapsidee is pure mythe. Maar je moet die idylle zien tegen de achtergrond van de negentiende-eeuwse samenleving, die in veel opzichten afschuwelijk was. De Industriële Revolutie was begonnen en vrat zijn eigen kinderen op: toestanden die je nu hebt in Lagos of Shanghai. Ik heb grote sympathie voor mensen die daartegen in verzet kwamen, die zeiden: dit kan zo niet, dit is onmenselijk. Maar het geëxalteerde gemeenschapsdenken dat daar tegenover werd gezet ontaardde in etnisch nationalisme.”

Raedts gelooft niet in die middeleeuwse saamhorigheid. “Ik denk dat egoïsme en altruïsme ongeveer gelijk verdeeld zijn over alle samenlevingen. Ook in de Middeleeuwen was er meedogenloos egoïsme. Wat zijn dat eigenlijk: dorpen, landheren, kastelen? Dorpen zijn waarschijnlijk ontstaan tussen 900 en 1000. Voordien woonden mensen veel verspreider. Er is een theorie dat dorpen zijn uitgevonden om de boeren onder controle te houden en ze harder te laten werken. En dat het kasteel er niet was voor de bescherming, maar dat het de wachttorens waren van deze concentratiekampen. Dat is misschien wat gechargeerd, maar die verhalen over saamhorigheid zijn sprookjes.”

Dit volledige artikel stond zaterdag 24 september in de rubriek wetenschap en is hier beschikbaar voor abonnees.