Na de overstretch

In 1987 is het profetische boek The Rise and Fall of the Great Powers van de Britse historicus Paul Kennedy verschenen. Het werd met scepsis en hier en daar met hoon ontvangen. Twee jaar later viel de Berlijnse Muur, de historische overwinning was een feit, Amerika was van supermacht tot hypermacht geworden.

Nu, bijna 22 jaar later, is de constatering dat de Verenigde Staten op hun retour zijn, tot een gemeenplaats geworden. India en China zijn de opkomende grootmachten, terwijl het hele Westen in een toestand van toenemende verwarring is. Kennedy zag de oorzaak van een relatieve ondergang in de imperial overstretch, de zelfoverschatting die de wereldleiders ertoe bracht om steeds groter overzeese verplichtingen aan te gaan. Onder die groeiende druk is de ene wereldmacht na de andere tenslotte bezweken, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Spanje, in de vorige eeuw het Brits imperium. En nu Amerika, of het hele Westen?

In het laatste decennium van de vorige eeuw heeft het Westen zich relatief weinig van de rest van de wereld aangetrokken. We koesterden ons in de gestaag toenemende welvaart en we begonnen de zegeningen van internet te ontdekken. Toen kwam het keerpunt van 9/11 en daarna hebben de Amerikanen onder leiding van president George W. Bush en zijn neoconservatieven een scenario gevolgd waarvan je zou denken dat het door Paul Kennedy geschreven was. De imperial overstretch is nu in Irak en Afghanistan vastgelopen. De Arabische Lente voltrekt zich zonder beslissende westerse inmenging, we weten niet hoe het daarmee zal aflopen maar wel dat iedere interventie te land op een felle weerstand van de kiezers zou stuiten. Als Iran werkelijk bezig is om een kernwapen te maken, weten we daar geen overtuigend antwoord op. En met angst en beven wachten we het ogenblik af waarop de Palestijnen de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties zullen vragen om hun gemeenschap als zelfstandige staat te erkennen. Wat dan? Daarop weet niemand hier een overtuigend antwoord.

Heeft Kennedy al na twee decennia gelijk gekregen? Gedeeltelijk. Maar het is niet alleen de overmaat aan buitenlandse verplichtingen die ons dreigt te degraderen. Ons politieke leiderschap, de elite van de macht, was tegen de problemen van de vrede na 1989 niet opgewassen en tegelijkertijd zijn de massa’s van het Westen in deze periode zelf veranderd. Na de val van de Muur is in Amerika een korte discussie geweest over de vraag wat er met het ‘vredesdividend’ moest worden gedaan, de gigantische kapitalen die na het einde van de bewapeningswedloop zouden vrijkomen. Dat probleem was na een paar maanden vervaagd. En toen na de verovering van Koeweit door het Irak van Saddam Hussein president Bush sr. een nieuwe wereldorde wilde stichten naar het voorbeeld van de Volkenbond, werd hij door de internationale gemeenschap praktisch weggelachen. Wereldwanorde zult u bedoelen. Hij kende de beperkingen van de hypermacht, heeft zich niet in een uitzichtloze oorlog in het Midden- Oosten gestort en daarna heeft het Westen zich tot een doeltreffend containment van de dictator beperkt. Maar dat voorbeeld was na acht jaar Clinton niet aan zijn zoon besteed.

Tussen het einde van de Koude Oorlog en 9/11 heeft het Westen zich geen overspanning in de buitenlandse politiek veroorloofd. Niet door gebrek aan uitdaging, maar omdat het ons grote collectief in Amerika en Europa aan ideeën en politieke inspiratie ontbrak. Het beste bewijs daarvoor is de manier waarop we de Joegoslavische burgeroorlogen hebben laten voortwoeden, ten koste van zo’n 200.000 mensenlevens, waarna de Amerikanen er door luchtbombardementen een eind aan hebben gemaakt. Geen voorbeeld van overstretch.

Intussen begon zich in de westerse samenleving, onafhankelijk van de buitenlandse politiek, een beslissende verandering te voltrekken. Het consumentisme had al eerder wortel geschoten, eerst in Amerika waarna het zich tot West-Europa heeft uitgebreid. De moderne consument is in wezen een gedepolitiseerd individu dat geen andere ambitie heeft dan een ‘goed leven’, wat je daar verder ook onder mag verstaan. In de jaren negentig werd hij in dit opzicht steeds beter op zijn wenken bediend, en onder Bush jr. ging het in crescendo. De nieuwe president begon met grote belastingverlagingen en Amerika verliet het klimaatverdrag van Kyoto. Allemaal onzin. Daarna heeft zijn politiek in Afghanistan en Irak het Westen in zijn geheel van iedere neiging tot overstretch genezen.

Na deze kostbare, nog altijd voortdurende mislukkingen blijven Amerika en Europa samen zichtbaar aan macht verliezen en niet alleen relatief. De grote oorzaken daarvan zijn dat deze trans-Atlantische democratische gemeenschap niet in staat is geweest om haar eigen interne zaken op orde te houden. Waar je ook kijkt, alle deelgenoten van wat eens het machtigste bondgenootschap ter wereld was, worden geteisterd door een politieke en economische crisis. Overal is gebrek aan leiderschap, overal wordt de toon in de politiek gezet door verbitterde ruzies. Een gemeenschappelijke noemer ontbreekt. Is dat uiteindelijk het resultaat van een geslaagd consumentisme? Misschien hebben we behoefte aan een nieuwe Koude Oorlog.