Het was een bende in Oss

De SP is nu het bekendste product van Oss. Vroeger was dat misdaad. SP-voorzitter Jan Marijnissen over De bende van Oss, de film die vanavond het Film Festival opent.

De bende van Oss. Links met handen in zakken: Ties van Heesch (MatthiasSchoenaerts); midden met sigaar: bendeleider Wim de Kuiper (Marcel Musters); naast hem, in pak, Harry den Brock (Frank Lammers). scene uit de film De bende van Oss (2011) FOTO: eOne
De bende van Oss. Links met handen in zakken: Ties van Heesch (MatthiasSchoenaerts); midden met sigaar: bendeleider Wim de Kuiper (Marcel Musters); naast hem, in pak, Harry den Brock (Frank Lammers). scene uit de film De bende van Oss (2011) FOTO: eOne

ssenaar en SP-voorzitter Jan Marijnissen hoorde het tot in de jaren tachtig wanneer hij in het land sprak. „Oss, dat zijn toch messentrekkers?” Zijn moeder vertelde hem ooit over het lijk dat zij als klein meisje doodgeschoten in de sneeuw zag liggen. En zijn schoonvader keuvelde na een borreltje nog wel eens over de moorden, roofovervallen en branden van toen. Maar verder? „Je praatte er niet over in Oss.”

Toen Marijnissen zijn eerste staking organiseerde bij fabriek Bergoss was ‘Dikke Toon de Soep’ daar portier. „Een aardige man, door iedereen geaccepteerd.” Pas veel later hoorde Marijnissen dat hij in de jaren dertig een landelijk beruchte zware jongen was, betrokken bij moord en brandstichting. „Maar ach, de bende van Oss, bestond die echt”, vraagt Marijnissen zich af. „Eind negentiende eeuw kende Oss een maffiabende, in de jaren dertig maakten ze er vooral een bende van.”

Tegenwoordig is naast de worsten van Unox, de sausen van Knorr en de pil van Organon het bekendste product van de Brabantse stad Oss de Socialistische Partij, die er groot werd met acties en stakingen. Vroeger was dat zware misdaad: ‘Donker Oss’ was een begrip. ‘In Oss, in Oss, daar zitten de messen los’, begon een liedje.

Vandaag opent het Nederlands Film Festival in Utrecht met De bende van Oss, een enerverende misdaadfilm rond ‘Johanna de Snol’ (Sylvia Hoeks), een kasteleinsvrouw en prostituee die zich staande houdt in het corrupte en gewelddadige Oss van de jaren dertig. Een harde, opportunistische heldin in het voetspoor van Spetters en Zwartboek. De film, met zijn authentieke odeur van mest, bloed en sperma, ademt een oude Paul Verhoevensfeer.

Ik zie de film met Jan Marijnissen in Hilversum, in het Hilversumse bioscoopje van distributeur E-1; regisseur André van Duren komt na afloop langs. Anderhalf jaar geleden vroeg hij Marijnissen advies: hoe deze film maken zonder half Oss over zich heen te krijgen? Marijnissen: „Meteen zoveel mogelijk tamtam maken, adviseerde ik. Als je Oss ermee overvalt, ze voor een fait accompli stelt, dan wordt het: ga jij die film maken? Dat zullen we wel eens zien.” Hij herinnerde dat eind jaren zeventig een herdruk van Donker Oss, een brochure uit de jaren dertig, veel heisa gaf. Daarin stond een register met boevennamen van toen – Den Olie, De Rut, De Ritssluiting, Bijs de Sijp, Toon de Soep – met hun echte namen. Nu vindt Oss het best: de film krijgt er een speciale première. „Het is zo lang geleden”, denkt Marijnissen. „Echt geschiedenis.”

Marijnissen, die tijdens het kijken enthousiast plekken spot („Is dat het kerkhof van Ravenstein? Hé, die villa’s staan in Oss”) , is na afloop opgetogen. „Een fantastische film, prachtig”, complimenteert hij regisseur Van Duren. „Historisch deugt het van geen kanten, maar wat een film!” Hij kent zijn zaken: in restaurant Lust storten we ons op de details. Waarom wielrenner-moordenaar Jan Ceelen (‘De Ceel’) niet zelf zijn linkerwijsvinger afsnijdt om verzekeringsgeld te innen? In het echt deed hij dat toch met een bijl? Scriptkwestie, legt Van Duren uit: Ceelen moet in de film een slap karakter hebben. En dat sm-bordeel voor pastoor en fabrikant dan, bestond dat echt? Daar zijn aanwijzingen voor, weet Van Duren.

Ossenaar Marijnissen maalt niet om het criminele imago van zijn stad. Daarmee zaten vooral notabelen in hun maag. „Zij gingen er zo krampachtig mee om, alsof je de affaire-Oss met zwijgen uit de wereld krijgt. Misschien hadden ze iets uit te leggen. Waarom was Oss crimineel? Zat dat Brabanders soms in de genen? Ik dacht van niet. Het had ermee te maken hoe gezag, pastoor en fabrieksdirecteur Oss onderdrukte, uitbuitte en misbruikte.”

Volgens criminoloog Nagel was de misdaad in Oss primitief sociaal protest. Was de bende van Oss de voorloper van de SP?

„Eind negentiende eeuw werd Oss geforceerd geïndustrialiseerd en het platteland schoongeveegd. Keuterboertjes moesten worden gedisciplineerd tot fabrieksarbeiders. Keihard, smerige repressie, maar sommigen verzetten zich en criminaliseerden. Dat waren eerder vrije jongens. Mensen stonden onder druk, de misdaad was in Oss een soort ventiel. Maar Robin Hoods waren het allerminst. De bende van Oss deelde nooit geld onder de armen uit, dat ging meteen op aan drank en vrouwen. Rebellen? Ammehoela, ze maakten elkaar af om niks.”

Had ik Jan Marijnissen vroeger gesproken, dan had hij de boeven vrijheidsstrijders genoemd tegen het kapitaal.

„Ik sluit niet uit – noch bevestig ik! – dat ik me vroeger aan dat soort simplisme schuldig had gemaakt.”

Waarom nu juist Oss? Elders werd ook geïndustrialiseerd.

„Het is ook de vraag of Oss wel zoveel misdadiger was. Wel was het een klasse- en standenmaatschappij bij uitstek. Notabelen vormden een gesloten front, gezag, fabriek en kerk werkten heel nauw samen. En ze waren stuitend arrogant. Toen ik in de jaren zeventig een eerste handtekeningactie hield, kieperde de burgemeester ze nog gewoon in de vuilnisbak waar iedereen bij stond. ‘Handtekeningen zijn net paardenbloemen, niks waard’, zei hij.

„Je had in de jaren dertig fabrieksdirecteur Mau Zwanenberg die zich aan fabrieksmeisjes vergreep. En twee pastoors, Bloem en Visser, van wie iedereen wist dat ze meisjes en misdienaars misbruikten. Diezelfde pastoor Bloem vermomde zich als vakbondsleider. Een luisterend oor voor de arbeider was hij, maar als het erop aankwam fungeerde hij als stakingsbreker. Arme mensen werden geïntimideerd en voorgelogen, geen wonder dat ze in verwarring raakten.”

Maar socialisme kreeg in Oss tot de opkomst van de SP geen poot aan de grond.

„Tussen elite en volk was totaal wantrouwen en vijandigheid, maar de SDAP (voorloper van de PvdA) waren geschoolde arbeiders, terwijl het in Oss om lopendebandwerk ging. En belangrijker: ze kwamen van boven de rivieren, ze waren protestants, buitenstaanders.”

Noordelijk socialisme was gekant tegen kerk, kroeg en kapitaal, Brabants socialisme alleen tegen kerk en kapitaal.

„Inderdaad, hoewel ook niet echt tegen de kerk hoor. Maar de afkeer van Hollanders zat heel diep. Heb je wel eens gehoord van de Beerse Overlaat? Tot in de jaren veertig van de vorige eeuw zetten ze ’s winters de polders rond Oss onder water als het water van de Maas te hoog was. Zodat de Hollanders droge voeten hadden. Den Haag beloofde [al in 1881, red.] daar een eind aan te maken, dat gebeurde niet. Het maakte akkerbouw onmogelijk en vergrootte de armoede. Dat is maar een voorbeeld.”

In de film graven ze een doodgeschoten wachtmeester op en drukken zijn lijk een pilsje in handen. Typisch Oss, zei u.

„Een beetje baldadig, carnavalesk. Het gezag wordt hier liefst humoristisch in zijn onderbroek gezet. Die toon sloegen wij als SP indertijd ook aan in onze campagnes. Wat dat betreft klopt de sfeer in De bende van Oss perfect. „Als je de film ziet denk je: zo moet het in de jaren dertig zijn geweest. De film liegt de waarheid, dat kan je wel zeggen.”

Nu doet men er vooral lacherig over, dat misdadige Oss van toen.

„Romantisering van de bende van Oss is voor buitenstaanders, de film doet dat gelukkig niet. Hier kennen we de misdadigers en hun slachtoffers, het ging er wreed aan toe. Had je overdag drie koeien verkocht, dan braken ze ’s nachts bij je in, en mishandelen je net zo lang tot je opbiechtte waar dat geld lag. Ze sloegen keuterboertjes dood om een sok stuivers. Volstrekte willekeur, daar was niks romantisch aan. De Hollandse marechaussee die zo keihard tegen de misdaad optrad was helemaal niet zo impopulair hier.”

De bende van Oss draait 29 sept in de bioscoop

    • Coen van Zwol