Het poldermodel leeft nog. Toch?

Het pensioenakkoord heeft de vakbeweging hopeloos verdeeld.

De overlegcultuur, die Nederland zo rijk heeft gemaakt, staat op het spel.

Agnes Jongerius op 13 september, in de lift na zestien uur onderhandelen over het pensioenakkoord. Het werd toen nog verworpen. Foto Olivier Middendorp Amsterdam 13-09-2011. Onderhandelingen pensioeakkoord FNV. De FNV-bonden in Amsterdam zijn er na 16 uur onderhandelen niet uitgekomen. Om zes uur vanochtend zei Henk van der Kolk van FNV-Bondgenoten dat hij het akkoord over de pensioenen verwerpt en er niet verder over wil onderhandelen. De voorzitters van alle 19 FNV-bonden en het bestuur van de vakcentrale waren sinds afgelopen middag 14.00 uur bij elkaar om het eens te worden over het pensioenakkoord. De meningen daarover lopen sterk uiteen, met name FNV Bondgenoten wijst het akkoord scherp van de hand. De FNV Federatieraad moest het pensioenakkoord eigenlijk de afgelopen dag goedkeuren of afwijzen.bron NOS). Op foto: Agnes Jongerius na afloop van de onderhandelingen, Agnes gaat na afloop van de persconferentie weer naar boven. Foto: Olivier Middendorp
Agnes Jongerius op 13 september, in de lift na zestien uur onderhandelen over het pensioenakkoord. Het werd toen nog verworpen. Foto Olivier Middendorp Amsterdam 13-09-2011. Onderhandelingen pensioeakkoord FNV. De FNV-bonden in Amsterdam zijn er na 16 uur onderhandelen niet uitgekomen. Om zes uur vanochtend zei Henk van der Kolk van FNV-Bondgenoten dat hij het akkoord over de pensioenen verwerpt en er niet verder over wil onderhandelen. De voorzitters van alle 19 FNV-bonden en het bestuur van de vakcentrale waren sinds afgelopen middag 14.00 uur bij elkaar om het eens te worden over het pensioenakkoord. De meningen daarover lopen sterk uiteen, met name FNV Bondgenoten wijst het akkoord scherp van de hand. De FNV Federatieraad moest het pensioenakkoord eigenlijk de afgelopen dag goedkeuren of afwijzen.bron NOS). Op foto: Agnes Jongerius na afloop van de onderhandelingen, Agnes gaat na afloop van de persconferentie weer naar boven. Foto: Olivier Middendorp

Na jaren van eindeloos onderhandelen is het er dan: het pensioenakkoord tussen vakbonden en werkgevers. Maar vraag niet hoe.

De afgelopen dagen is er gehuild en gevloekt. Boze FNV’ers, die vinden dat hun vakcentrale te veel concessies heeft gedaan, bekladden een partijkantoor met de tekst ‘verraders’. Anderen stuurden e-mails met dreigementen naar FNV-bestuurders. En de ene FNV-bestuurder zegde het vertrouwen in de andere op.

De grootste vakbond van Nederland, vakcentrale FNV, komt aangeslagen uit de strijd. Overal klinkt de vraag: kan FNV-baas Agnes Jongerius aanblijven? Hoe machtig is ze nog? En belangrijker: werkt het Nederlandse poldermodel, die internationaal geroemde overlegcultuur van geven en nemen, nog wel?

De spanning die de afgelopen weken tot uitbarsting kwam, broeit al langer. Het conflict tussen enerzijds Abvakabo en FNV Bondgenoten, de twee bonden binnen de overkoepelende vakcentrale die het pensioenakkoord verwerpen, en anderzijds Jongerius, die het akkoord maandagavond namens die vakcentrale juist omarmde, is een symptoom van een ander conflict: tussen radicale vakbondsleden die graag actievoeren (daartoe niet zelden aangespoord door de SP) en tussen vakbondsbestuurders die carrière hebben gemaakt als betrouwbare en meegaande onderhandelaars. Een conflict tussen centrale en decentrale onderhandelaars.

Vakbonden onderhandelen op twee niveaus. De vakcentrale onderhandelt op nationaal niveau met kabinet en werkgevers. Over grote zaken als de pensioenleeftijd, of de sociale zekerheid. De negentien bij de vakcentrale aangesloten bonden onderhandelen op decentraal niveau met werkgevers over lonen en arbeidsvoorwaarden: de cao’s. Tussen die twee bestaat een natuurlijk conflict. Dat is al veel langer zo. Maar zo op de voorgrond trad het zelden.

De bestuurders van de twee opstandige bonden, Henk van der Kolk (Bondgenoten) en Edith Snoey (Abvakabo), stonden aanvankelijk achter het akkoord. Beide werden echter door hun actieve achterban teruggefloten. Snoey stapte op. Van der Kolk herzag zijn mening en sprak sindsdien minzaam over „het akkoord voor een casinopensioen”. Maandag zegden de beide bonden het vertrouwen in Jongerius op. Een commissie van wijzen moet de verstoorde verhoudingen nu onderzoeken.

Is dat erg, dat gekrakeel binnen de FNV? Heeft het gevolgen voor de rest van Nederland?

Vakbonden hebben veel macht. Ze onderhandelen niet alleen op nationaal niveau over pensioenen. Als de bonden een akkoord sluiten over de arbeidsvoorwaarden voor schoonmakers, bankpersoneel of onderwijzers wordt zo’n cao door de minister van Sociale Zaken algemeen verbindend verklaard. Die arbeidsvoorwaarden gelden dan voor álle werknemers in de bedrijfstak, vakbondslid of niet.

De vakbonden waren tot nu toe zeer bereid om te onderhandelen en compromissen te sluiten met werkgevers. Dat was goed voor de Nederlandse economie. Stakingen zijn bijvoorbeeld zeldzaam. Dat is in andere Europese landen wel anders. De bonden mochten dan wel steeds minder leden hebben, werknemers waren in meerderheid tevreden over gesloten akkoorden, en werkgevers vinden het fijn onderhandelen met een paar grote bonden. Na de muiterij van Bondgenoten en Abvakabo is dat veel moeilijker: qua stemgewicht hebben die twee bonden weliswaar geen meerderheid binnen de vakcentrale FNV, maar gerekend in het aantal leden wel.

„De vakcentrale functioneert zo niet meer”, zegt Paul de Beer, hoogleraar arbeidsverhoudingen en directeur van het onafhankelijke Wetenschappelijk Bureau voor de Vakbeweging. „Ik vind het wonderbaarlijk dat werkgevers en minister Henk Kamp hier zo luchtig over doen. Met wie sluiten zij nog akkoorden als Jongerius niet meer namens de twee grootste bonden praat? Het gezag van de vakcentrale is zodanig aangetast dat je niet kan zeggen: we gaan gewoon verder op de oude voet.”

Jaap Smit, baas van collegavakbond CNV: „Dit vergroot de slagkracht van de polder niet. Het gevecht verplaatst zich naar de tafels waaraan we met werkgevers over cao’s onderhandelen.”

Cruciale vraag is nu: staat de FNV op springen? Niet alleen vertegenwoordigt Jongerius nu een minderheid van de werknemers (slechts een op de vijf Nederlandse werknemers is lid van een vakbond), maar ook vertegenwoordigt ze geen meerderheid van haar eigen FNV-leden. Toch kon de nee-stem, die Abvakabo en FNV Bondgenoten uitbrachten een ja-uitslag van de hele FNV niet verhinderen. Zo werkt de ‘federatieraad’ van de FNV nou eenmaal: alle 19 bonden hebben een stem.

Zal de radicale achterban zich uiteindelijk toch neerleggen bij dit pensioenakkoord? Of is dit het begin van meer invloed voor de meer conservatieve vakbondsleden die niet houden van hervormingen? De afgelopen jaren probeerden bestuurders als Van der Kolk verdere vernieuwing in het beleid te brengen. Meedenken over moderne arbeidsvoorwaarden, zoals een latere pensioenleeftijd. Ook om nieuwe, jongere leden te trekken.

Het aantal vakbondsleden daalt al jaren gestaag. Wat overblijft zijn vooral oude mannen. Zij vormen geen afspiegeling van de beroepsbevolking, maar de actieve leden zijn ook geen afspiegeling van hen. Het gewone vakbondslid is vaak minder radicaal dan het actieve lid. Terwijl de leiding van de bonden inzag dat hervormingen nodig waren, radicaliseerde de achterban. Die actieve vakbondsleden hebben via de bondsraden veel invloed op het bestuur van de afzonderlijke bonden. „Het gaat om radicale en conservatieve krachten binnen de bonden”, zegt de Beer.

Dat brengt bestuurders in een onmogelijke positie. Als Van der Kolk niet luistert naar zijn actieve leden, loopt hij het risico dat die zogeheten gestaalde kaders afhaken. Als Van der Kolk de gestaalde kaders telkens hun zin geeft, loopt hij het risico dat gematigder vakbondsleden hun lidmaatschap opzeggen. De Beer: „Dan daalt het aantal leden nog verder en wordt het ledenbestand nog eenzijdiger dan het al is. Ik zie hiervoor geen evidente oplossing.”

Als minder dan tien procent van de werknemers nog lid is van een bond, dan komt het poldermodel in gevaar, denkt De Beer. Want wie voelt zich dan nog vertegenwoordigd door de vakbonden?

Jongeren vaak niet. Jaap Smit, baas van vakbond CNV: „Ik word zo moe van dat verwijt. Sluit je aan, zou ik tegen al die jongeren zeggen. Ik ga echt geen pensioenakkoord sluiten dat evident tegen het belang van mijn eigen kinderen is. En hoe gaan we anders jullie arbeidsvoorwaarden regelen? Al twitterend?”