Gas verstoort de goede vrede

De vondst van gas vlakbij Cyprus heeft de verhoudingen in de regio op scherp gezet.

Turkije lijkt zelfs bereid om zijn toetreding tot de EU op het spel te zetten.

Er was een tijd dat Turkije heel hoopvol met de Europese Unie (EU) over toetreding sprak en beide gezamenlijk werk maakten van hun grootste struikelblok: hereniging van het sinds 1974 verdeelde eiland Cyprus. Dat was ongeveer in dezelfde tijd dat Turkije en Israël nog bondgenoten van elkaar waren in een vijandige regio. Niet eens zo lang geleden.

Maar nu is het wankele machtsevenwicht dat zo lang bestond langs de Middellandse Zee ruw verstoord. Een simpele mededeling van een Texaans energiebedrijf – meer was daar niet voor nodig. Nobel Energy maakte eerder deze week bekend dat zijn ingenieurs zijn begonnen met proefboringen naar olie en gas ten zuiden van Cyprus. En dat leidt nu in Turkije tot woedende reacties.

Al jaren spreken de landen rond de Middellandse Zee over de potentie van gasconcessie ‘Cyprus Block 12’, maar omwille van de goede vrede werd de exploratie van de gasvelden steeds weer uitgesteld. De proefboringen van Nobel Energy worden nu door de Turkse regering dan ook een „politieke provocatie” genoemd, van de Grieks Cyprioten. De opbrengst van dat gas komt ook de Turks-Cyprioten in het noorden van het eiland toe, vindt Ankara.

Premier Tayyip Erdogan waarschuwt dat de Turken deze week nog hun eigen exploraties zullen beginnen in Turks-Cypriotische wateren, hoewel daar volgens experts weinig te vinden is. De schepen en booreilanden krijgen bescherming van Turkse oorlogsfregatten. Die marineschepen lagen toch al klaar om te gaan patrouilleren langs de kust van Israël.

Want met Israël heeft Turkije ook ruzie, en niet alleen over het incident op het Turkse hulpschip dat vorig jaar op weg was naar Palestijnse gebieden, totdat Israëlische commando’s aan boord gingen en negen Turkse activisten doodschoten. Er is ook ruzie over het voornemen van Israël om pal naast Cyprus Block 12 naar gas en olie te boren. De Israëlische vondst van enorme reserves in het aanpalende gasveld Leviathan overtuigde internationale energiebedrijven dat Cyprus tevens op een goudmijn zit en lijkt de haast om actie te ondernemen te hebben aangewakkerd.

Het conflict heeft alle elementen voor een rampscenario op de Middellandse Zee en geen van de spelers heeft reden om zich in te houden. Turkije niet, omdat het bang is de race om gas en olie in de regio en zijn status als doorvoerland voor energie te verliezen. Met de grote woorden die de Turken nu gebruiken, loopt Ankara het risico zijn eigen toetredingsproces tot de Europese Unie in gevaar te brengen. Een EU-lidstaat dreigen met oorlogsschepen is koren op de molen van de Turkije-haters. „Maar dat kan Turkije nu niet schelen want de verhoudingen met Brussel zijn al zo slecht dat Ankara zich dat risico kan veroorloven”, zegt Cengiz Aktar, hoogleraar Europese studies.

Aangemoedigd door het groeiende Europese verzet tegen Turkse toetreding is Turkije gretig in het machtsvacuüm gesprongen in het Midden-Oosten dat is ontstaan door de Arabische Lente en het ineenstorten van Arabische dictaturen. In het kielzog van premier Erdogans Arabische tour vorige week, reisden honderden Turkse zakenlieden mee. De Turkse anti-Israël retoriek van de afgelopen weken vergrootte de hartelijkheid waarmee de Turken werden ontvangen in Egypte, Tunesië en Libië.

De Israëlische regering zwelgt in zijn groeiende internationale isolement en doet vooralsnog geen poging om de vriendschap met de Turken te behouden. Israël zoekt een alliantie met Cyprus en minister van Buitenlandse Zaken Avigdor Lieberman kondigde zelfs aan met de Koerdische militanten van de PKK te willen praten om de Turken maar zo veel mogelijk dwars te zitten. Er is nu niets meer te verliezen.

En dan de Grieks-Cyprioten. Die worden op het ogenblik geleid door een regering die op sterven na dood is en daardoor ook niets meer te verliezen heeft. Al maanden eisen demonstranten het aftreden van president Dimitris Christofias vanwege zijn desastreuze management van de economie. Cyprus dreigt de vierde lidstaat van de Europese Unie te worden die aan het infuus moet van het noodfonds.

„De regering neemt een groot risico maar staat in zijn recht om dit te doen. We moeten ons niet laten kapitelen door de Turken”, zegt econoom Marius Mavrides aan de telefoon. „En dit is ook een uitdaging voor heel Europa. We zijn toch potverdorie een EU-lidstaat, we laten ons toch niet intimideren door Turkije.”

De gasboringen dreigen de toch al moeizame onderhandelingen over hereniging van het eiland te torpederen. Maar in de nieuwe machtsverhoudingen langs de Middellandse Zee lijkt niemand nog trek te hebben in de oplossing van een 37 jaar durend conflict.