Brabantse moord, roof en omerta

Regisseur André van Duren veroorlooft zich vrijheden met de geschiedenis: anders was ‘De bende van Oss’ een documentaire, geen speelfilm.

Wachtmeester Chris de Gier van de marechaussee werd in 1935 BN'er na het oprollen van de bende van Oss. Wachtmeester De Gier FOTO: BHIC
Wachtmeester Chris de Gier van de marechaussee werd in 1935 BN'er na het oprollen van de bende van Oss. Wachtmeester De Gier FOTO: BHIC

De bende van Oss neemt een risico. Nederlandse publieksfilms dekken zich in door ofwel bestsellers te verfilmen (Sonny Boy) ofwel een overbekende historische episode te kiezen. Maar anders dan de ontvoering van Freddy Heineken of de overwintering op Nova Zembla, straks in de bioscoop, is de affaire-Oss vergeten. Wie weet nog dat het Brabantse stadje bekend stond als brandhaard van moord, roof en corruptie, afgedekt door een maffiose Brabantse omerta?

Niet dat de geschiedenis van De bende van Oss klopt. Regisseur André van Duren voegt zaken samen die veertig jaar na elkaar spelen. „Mijn eerste script was historisch correct”, zegt hij. „Maar het Filmfonds wilde daarin geen geld steken: het was een documentaire.”

Van Duren begon zijn research voor De bende van Oss tussen de perikelen van Joe Speedboot door: schrijver Tommy Wieringa verbood hem via de rechter de roman te verfilmen. Blij toe, zegt Van Duren nu. „Deze film ligt me nauwer aan het hart. Ik kom uit de streek.”

De bende van Oss gaat over een misdaadgolf begin jaren dertig, toen in zes jaar 1.100 misdrijven in Oss werden gepleegd, waaronder 24 moorden, 45 roofovervallen en 31 brandstichtingen. Na een massale arrestatiegolf wist de tot 46 man uitgebreide marechaussee de trend te keren. In februari 1935 deelde de dankbare koningin Wilhelmina lintjes uit, speurneus Chris de Gier van de marechaussee werd een BN’er. Maar toen de ambitieuze De Gier onderzoek deed naar fraude, corruptie en seksueel misbruik onder ambtenaren, bankiers, ‘captains of industry’ en pastoors te Oss, greep de katholieke minister van Justitie Goseling in. Vanaf 1 april 1938 mocht de marechaussee geen opsporingswerk meer doen.

Dat werd een schandaal. Anderhalf jaar domineerde Oss het nieuws, waarbij met name de NSB lawaai maakte over de ‘papen en smousen’ die in Oss én Den Haag de lakens uitdeelden. Maurits Zwanenburg, de joodse directeur van medicijnenfabriek Organon, was namelijk tot twee jaar celstraf veroordeeld wegens seksueel misbruik van 121 fabrieksmeisjes. Minister Goseling trad in september 1939 af na een parlementair onderzoek, drie dagen verhitte debatten en een vuistgevecht in het parlement. De nagel aan de doodskist van het vierde kabinet-Colijn, dat viel.

In De bende van Oss zucht het stadje onder een strak geleide plattelandsmaffia onder leiding van Wim de Kuiper (Marcel Musters). Die bestond in de jaren dertig niet: toen was het een stuurloze kluwen asociale families. Wim de Kuiper is gebaseerd op ‘De Baron’, alias Marinus van Berkum, tijdens een eerdere misdaadgolf in Oss in 1890 wel een echte bendeleider. Oss industrialiseerde in die tijd rap, zeker na de komst van ’s werelds eerste margarinefabrieken in 1871, de kern van het latere Unilever. Als centrum van vlees-, leer- en chemische industrie werd Oss een stinkend stadje van walmende schoorsteenpijpen, dode kanalen en treinen vol krijsende varkens die dwars door het centrum denderden. Veel kleine boertjes en ambachtslieden rond Oss weigerden zich in het gareel te laten dwingen als fabrieksarbeider. Zoals De Baron. Wim de Kuiper is een woordspeling op zijn beroep: kuiper. Toen de boterindustrie zelf kuipen ging maken, koos hij verbitterd voor de misdaad.

In 1893 liet De Baron de gehate wachtmeester Hoekman doodschieten. Hij dwong Ossenaren tot klikken: zonder ‘briefje van Hoekman’ geen werk in de fabriek. Na de moord werd het graf geschonden en zijn krans met stront besmeurd – het gerucht wilde dat men het lijk in drie delen op de stoep van pastoor, fabrieksdirecteur en marechausseekazerne wilde deponeren. In de nationale verontwaardiging emigreerden De Baron en twintig kornuiten haastig naar Amerika: een generatie lang keerde rust terug in Oss.

De Kuipers’ raadgever in De bende van Oss heet in de film Harry de Brock (Frank Lammers). Hij is gebaseerd op assuradeur Abraham Snabel, die misdadigers tips gaf over zijn klanten en zijn auto met chauffeur beschikbaar stelde voor overvallen. De heldin van De bende van Oss is op Johanna van der Pas gebaseerd, verdacht van moord op haar echtgenoot en verzekeringsfraude.