Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

Cultuur

ZOMBIES!

In de VS was het een hit, en nu wordt tv-serie The Walking Dead ook hier uitgezonden.

Over het onderscheid tussen mens en monster. Ofwel: wat maakt een mens een mens?

Een geloofwaardig gezinsdrama – met zombies. Hoe onwaarschijnlijk het ook klinkt, precies dat is wat The Walking Dead is. Zombies vormen hierin de verrassende hoofdpersonen van een dramaserie die ondanks hun aanwezigheid realistisch, diep ontroerend en bovenal, nu ja, menselijk is.

In de eerste aflevering, morgenavond te zien op FOXlife, zit je het ene moment te griezelen als weer een bleek, bloederig monster door het hoofd wordt geschoten. Maar het volgende moment springen de tranen je in de ogen bij een verhaallijn over een vader en zoon, die ’s nachts hun geliefde en moeder door de straten zien dolen. Daar loopt ze, vlak voor hun neus, maar ze zullen haar nooit meer bereiken. Het is alsof ze haar zijn kwijtgeraakt aan een verslaving of een ziekte. Je voelt het verdriet; om een geliefde die niet meer zichzelf is, en van wie je niet anders kan dan je losmaken – hoe pijnlijk ook. Dat is hier niet anders, al is moeder in dit geval een zombie.

The Walking Dead van regisseur/producer Frank Darabont is het interessante tweede leven van de gelijknamige cultstrip van Robert Kirkman; een zwart-wit gestileerde spookwereld, bevolkt door schetsmatige griezels. De serie wordt in de Verenigde Staten uitgezonden bij AMC, eerder verantwoordelijk voor Mad Men en Breaking Bad, en is een onverwachte kijkcijferhit. Een opmerkelijke ontwikkeling: een obscuur nicheproduct, de zombiestrip, wordt kwaliteitsvermaak voor de massa.

Hoe kan dat? Ongetwijfeld heeft de hausse aan fantasyseries en - films de kijker de laatste jaren ontvankelijker gemaakt voor het genre. Films als Twilight en series als True Blood hebben intussen overtuigend aangetoond dat fantasiewezens en een goed verhaal uitstekend samengaan. Maar vergeleken met vampiers of weerwolven hebben zombies zekere nadelen: het is heel moeilijk om sympathie te voelen voor een rottend, rondwandelend lijk, en een stomende romance zit er meestal ook niet in (hoewel er films zijn die op dit gebied een poging hebben gewaagd). Bij zombiefilms zijn de hoofdpersonen dan ook meestal niet de zombies zelf, maar het groepje mensen waar die zombies jacht op maken. Het gaat om de overlevenden van de ‘zombie-apocalyps’, en wat zij doen om het vege lijf te redden. Zo ook in The Walking Dead.

In de serie ontwaakt agent Rick Grimes (Andrew Lincoln) uit een coma, om te ontdekken dat het ziekenhuis is uitgestorven. Algauw blijkt de boel bezaaid met lijken. Dan volgt een van de engste scènes uit de eerste aflevering, waarin Grimes een stikdonker trappenhuis afdaalt en steeds maar voor de duur van één lucifertje licht heeft. Gezien zijn walging is de stank er ondraaglijk; de dood is dichtbij, maar waar? Het zijn bloedstollende seconden. De kijker weet wat hem te wachten staat – zombies – maar niet wanneer en hoe. Die spanning buiten de makers optimaal uit.

De eerste ontmoeting die Grimes met zo’n monster heeft, is dan weer opvallend sereen: in een vredig, zonovergoten park treft hij een afzichtelijk, half opgevreten vrouwenlijkje zonder benen aan, dat zich hulpeloos door het gras voorttrekt. Van een andere overlevende hoort hij wat er ongeveer is gebeurd: een mysterieus virus heeft een groot deel van de mensheid veranderd in vleesetende zombies. De enige manier om ze definitief te doden, is door hun hersens te verbrijzelen – een activiteit die in de serie veelvuldig expliciet in beeld wordt gebracht. Zo start voor Grimes een gevaarlijke zoektocht naar een enclave van overlevenden, onder wie zijn vrouw en zoon. Deze geïmproviseerde minigemeenschap vormt het epicentrum van de serie.

Waar in de meeste zombiefilms vrijwel iedereen na twee uur dood is, en er dus weinig aandacht is voor karakterontwikkeling, neemt The Walking Dead die tijd wel. Het tempo is opvallend traag; zelfs in de zombie-actiescènes, want deze enge ondoden zijn niet al te vlug ter been. Het geeft het geheel een subtiele, slepende spanning. De gruwel zit hem vaak niet in de expliciete horrorbeelden, maar in het verstoppen, het wachten, het kijken, het zwijgen. Waarbij de focus niet zozeer op de wanstaltige griezels ligt, als wel op de pure doodsangst en overlevingsdrift van de hoofdpersonen.

Er ís ook tijd: dit is geen afgerond geheel van anderhalf uur, maar een serie. Een serie waar vooralsnog eindeloos nieuwe afleveringen aan kunnen worden toegevoegd – ook de strip loopt nog door – en het verhaal zich dus langzaam kan ontwikkelen. Elk aflevering duurt vijftig minuten, en zo kan veel zorg worden besteed aan het uitdiepen van emoties.

De serie heeft bijzonder veel aandacht voor intermenselijke relaties. Er is het wankele huwelijk van Rick en Lori (Sarah Wayne Callies), en de liefde van Ricks vriend Shane voor haar. Er zijn de zorgen die Rick en Lori hebben om hun zoontje Carl, en de ruzies over zijn veiligheid. En dan zijn er nog de spanningen in de vriendschap tussen Rick en Shane, en hun pijnlijke strijd om het leiderschap. Met veel stiltes, en wijde, ruimtelijke shots creëert Darabont veel tijd voor contemplatie. De ingetogen kleuren – alles is grijs, bruin, beige – onderstrepen de subtiliteit. Ondanks het zombiegeweld is dit een sensitieve serie, en bovenal heel mooi. Het beeld van Rick Grimes te paard op een volkomen verlaten snelweg, onderweg naar een al even desolate stad, is in zijn verstilde, postapocalyptische eenzaamheid adembenemend.

Naast de aandacht die er is voor het individu concentreren de makers zich ook op groepsgedrag, en dan met name de minder fraaie kanten. Grote thema’s komen aan bod: racisme, misogynie, egoïsme, sadisme en zelfs kannibalisme – de serie toont onbarmhartig wat extreme omstandigheden bij een mens kunnen onthullen of opwekken. Zo ontstaat een dystopie in de geest van Albert Camus’ De Pest en José Saramago’s Stad der Blinden: wie wordt er geen halve wilde wanneer alle beschaving wegvalt? Daarmee wordt The Walking Dead ook een sociologisch onderzoek, met als leidende vraag: wat onderscheidt mens van monster? Ofwel: wat maakt een mens een mens?

In het geval van Rick Grimes luidt het antwoord: erbarmen. Als hij eenmaal zijn gruwelijke nieuwe werkelijkheid heeft geaccepteerd, en in het bezit is van een vuurwapen, keert hij terug naar het park waar hij het zwaar gemutileerde vrouwenlichaam zag. Hij vindt haar even verderop, ze sleept zich traag en moeizaam voort. Hij overwint zijn angst, knielt bij haar neer, en bestudeert haar uitvoerig, op zoek naar een spoor van de mens die ze was. Met hem constateert de kijker dat zij in de eerste plaats slachtoffer is, al is ze nu dan een bloeddorstig monster. En met hem voelt de kijker mededogen. „I’m sorry this happened to you” , zegt hij tegen haar, voordat hij haar door het hoofd schiet.

tv-serie

The Walking Dead, seizoen 1

Vanaf 20 sept elke dinsdag om 21.20 uur bij FOXLife Benelux.