Dit is een artikel uit het NRC-archief

Cultuur

Wie zonder stenen zit mag zondigen

In de nieuwe roman van Erik Vlaminck leeft de meester van de heldere spreektaal zich uit op de cultuurverschillen tussen de Lage Landen. Maar eigenlijk draait het in Brandlucht om verhalen en geheimen en de manier waarop een verhaal wordt verteld.

Al die ongelukkige gezinnen die op geheel eigen wijze ongelukkig zijn, daar kan er nog best eentje bij. Iets dergelijks lijkt de Vlaamse schrijver Erik Vlaminck (1954) te hebben gedacht voordat hij begon aan zijn nieuwe roman Brandlucht. En zijn ongelukkige gezin lijkt inderdaad niet op andere gezinnen. We zien een Holland-België op neutraal terrein: Europese migranten in het Canadese Saint Thomas, waar de van oorsprong Vlaamse ritselaar Tony Verkest en de godvruchtige Nederlandse Mina elkaar halverwege de jaren zestig naar het leven staan, zo intens dat wetten en praktische bezwaren geheel uit beeld verdwijnen.

Vlaminck, meester van de kraakheldere spreektaal, leeft zich in het begin van Brandlucht uit in een kleine staalkaart van de cultuurverschillen der Lage Landen. ‘Het melkprobleem is er omdat moeder een Hollandse is. Omdat de mensen in Holland alleemaal, zelfs de volwassenen, melk bij hun boterhammen drinken. Door dat levenslange melk drinken hebben Hollandse mensen allemaal lange tanden en zijn ze een half hoofd groter dan bijvoorbeeld de Belgen, die ophouden met melk drinken zodra ze kunnen lopen en spreken.’ Aan het woord is Elly, de dochter van het gezin, die de zijde van haar vader kiest . ‘Toegeven staat volgens hem niet in de Hollandse woordenboeken’, waarna een uitweiding volgt over de Hollandse ramen die altijd vies zijn omdat ze naar buiten open draaien.

[..] Dat Erik Vlaminck een groot gevoel heeft voor de lange lijnen in de geschiedenis van een familie, bleek al uit de bejubelde zesdelige romancyclus die hij vijf jaar geleden afsloot met Het schismatieke schrijven. Daarin legde hij de vaak verzwegen verhalen vast die in zijn eigen familie rondgingen. Ook in Brandlucht draait het om verhalen en geheimen, waarbij de manier waarop een verhaal wordt verteld de werkelijkheid kan bepalen. Zoals ook andere thema’s uit zijn werk (hij werkte lang in de psychiatrie) een belangrijke rol spelen in Brandlucht. De vertelling strekt zich uiteindelijk over een periode van ruim veertig jaar uit, waarbij de centrale rol is weggelegd voor Elly, de dochter van Tony en Mina, en háár dochter, Linda. In steeds nieuwe constellaties worden oude tegenstellingen herhaald. Zoals Boon zeventig jaar geleden al mismoedig schreef in zijn debuutroman De voorstad groeit: ‘Het leven is een wiel en het draait en ge ziet altijd iets nieuw en ge ziet altijd hetzelfde. ‘ 

Erik Vlaminck gaat veel gestructureerder te werk dan Boon dat placht te doen: in Brandlucht is amper een betekenisloos detail te vinden, wie het begin voor de tweede keer leest ziet de ene vooruitwijzing na de andere: dit is het soort roman waarin geen mus - of duif- zonder reden van het dak valt. Dat geeft het boek soms iets gekuntselds, alsof je het eindexamenwerkstuk van de beste leerling van de klas in de hand hebt. Wat Brandlucht - de titel kan niet letterlijk genoeg genomen worden - vooral boeiend maakt is de knappe manier waarop Vlaminck steeds weer in staat is om een ander beeld te geven van dezelfde situatie. Bij elke nieuwe episode ben je geneigd van mening te veranderen over wie het nu bij het rechte eind heeft: de man of de vrouw, de moeder of de dochter. Drie generaties lang beschuldigen de hoofdpersonen elkaar van gekte en malversaties en hoe verder de roman vordert, hoe moeilijker het wordt om partij te kiezen.’

De volledige bespreking van Brandlucht kunt u hier lezen.