Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Beeldende kunst

Het draait om de kunst, niet om de namen

Welke kunstenaars naar de Biënnale van Istanbul kwamen was tot de opening geheim. De bekende namen zijn er, maar ze laten weinig vrolijks zien.

Installatie met patronen van de Vlaamsche kunstenaar Kris Martin. Foto Reuters Visitors look at an art installation by Kris Martin of Belgium at the 12th Istanbul Biennial September 15, 2011. The Istanbul Biennial will run until November 13. REUTERS/Murad Sezer (TURKEY - Tags: SOCIETY ENTERTAINMENT)
Installatie met patronen van de Vlaamsche kunstenaar Kris Martin. Foto Reuters Visitors look at an art installation by Kris Martin of Belgium at the 12th Istanbul Biennial September 15, 2011. The Istanbul Biennial will run until November 13. REUTERS/Murad Sezer (TURKEY - Tags: SOCIETY ENTERTAINMENT) REUTERS

Kutlug Ataman, zoon van Erdogan, geboren in Istanbul in 1961, reserveofficier en oproepbaar voor de dienstplicht. Onderzocht door de medische commissie. Klachten: geen. Interesse in zijn omgeving: normaal. Temperament: goed, respectvol, sociaal. Stem: vrouwelijk. Mimiek: vrouwelijk. Gedrag: vrouwelijk. In zijn vrije tijd wandelt hij. Slaapt normaal. Eet normaal. Plast normaal. In zijn jeugd speelde hij enkel meisjesspelletjes. Hij is niet geïnteresseerd in vrouwen. Hij is geïnteresseerd in mannen sinds zijn zeventiende. Hij heeft belangstelling voor een homohuwelijk. Ziekte: homoseksualiteit. Was getekend Hasmet Iskli, specialist, mentale gezondheid en ziektes. 1 december 2012.

Het medische rapport waarmee soldaat Ataman werd afgekeurd voor het Turkse leger is een van de meest bezichtigde stukken op Biënnale van Istanbul 2012. Niemand mocht ervan weten, tot aan de opening van de biënnale dit weekend. Niemand mocht weten welke kunstenaars zouden komen. Wat ze zouden brengen. Hoeveel er zouden komen. Welke grote namen zouden schitteren op de twaalfde Biënnale. De titel is: geen titel.

Zo hebben de curatoren het gewild. Een biënnale om de kunst, en niets anders dan de kunst. Het was een marteling voor de meisjes bij het accreditatiebureau. Die honderden kunstjournalisten van over de hele wereld, de namenfetisjisten, die al weken aan het zeuren waren over wie Istanbul dit jaar aan zich had weten te binden. En het antwoord op de vraag of het wel of niet de moeite waard zou zijn om naar Istanbul af te reizen. „Maar we moesten tot het laatste moment onze mond houden”, zegt Zeynep Dilek. „Ze werden er gek van. Maar we wilden per se dat hun nieuwsgierigheid ze naar hier zou drijven, en niet de namen.”

Het idee van naamloze kunst is een gestolen idee. De curatoren lieten zich inspireren door het werk van de in 1996 overleden Félix González-Torres. Zijn werk is op de biënnale niet te zien, maar zijn gedachten zijn prominent aanwezig in elk van de hallen die zijn geordend in vijf thema’s: Abstraction, Ross, Passport, History, en Death by Gun. Het medische rapport hangt in de hal met de naam: geen titel (Ross). Ross was de partner van González-Torres en overleed in 1989 aan de gevolgen van aids. González-Torres maakte kort na zijn dood een kunstwerk van duizenden snoepjes, die samen precies tachtig kilo zwaar waren, zo zwaar als het lichaam van een gemiddelde volwassen man als Ross. De bezoeker mocht die snoepjes eten, en nam daarmee metaforisch het lichaam van Ross tot zich, als een sacrament en als een kritiek tegen de vooroordelen over aids in het Amerika van de jaren negentig.

De thema’s van González-Torres geven de bezoeker houvast. Daar is wel behoefte aan in deze stad waar de kunstscene deze maand lijkt te zijn geëxplodeerd. Op een steenworpafstand van de Biënnale schermt het museum Istanbul Modern met een nieuwe expositie, de heuvel van Beyoglu ligt bezaaid met kunstgaleries die deze week hun beste werken laten zien. Er is het Artbeat festival, de Istanbul Fashionweek en straatfeesten in de drie drukste wijken van de stad. De bezoeker van vorige biënnales in Istanbul had al die drukte tot zich moeten nemen. De afgelopen elf keren was de biënnale een zoektocht door de stad. Al klauterend door de steile steegjes de galerieën en de kunsthallen in. De stad en de kunst waren één beleving. Met het zweet op de rug van het gezoek tussen de monumenten uit drie wereldrijken uitpuffen bij de hedendaagse kunst.

Niet deze biënnale. Niet de twaalfde. Eenheid van plaats wilden de curatoren. De bezoeker komt niet verder dan de twee oude opslaghallen aan de haven van Karaköy. Aan de oevers van de Bosporus werd hij dit weekend zelfs niet afgeleid door het uitzicht op het Topkapi-paleis en de andere monumenten in Sultanahmet. Twee reusachtige cruiseboten ontnamen dat zicht, alsof ze wilden zeggen: concentreer je op de kunst, de rest is irrelevant.

Wie zo binnenloopt, krijgt in de eerst hal gruwelijke beelden om de oren. De beroemde Magnumfoto uit 1968 van de executie van de Vietcongsoldaat hangt er naast een uitvergroting van een wond waar een kogel zich in een schedel van een onbekende Amerikaan boorde. Soldatendekens geperforeerd met kogels, foto’s van de met lijken bezaaide loopgraven in het Sint Petersburg van 1873, of het stoffige speelgoed van Palestijnse kinderen dat achterbleef in de huizen die door het Israëlische leger werden vernietigd. Een van de Turkse bezoekers vindt het niks. „Ik houd meer van vrolijke beelden”, zegt Uraz Kaygilaroglu. Hij komt uit de wereld van adverteerders en adverteerders houden niet van deze somberheid.

Maar ook deze zaal (Untitled: Death by the Gun) leunt op het werk van González-Torres die in 1989 een collage maakte van alle 460 Amerikanen die in de week van 1 mei 1989 door kogels om het leven kwamen. Het patroon in die collage lijkt op afstand plezierig voor het oog, maar wie dichterbij komt kan niet anders dan geschokt raken door de gruwelijkheid van elk van de moorden. Hier echoën de kunstenaars het verzet tegen de verveling en gevoelloosheid van de kijker die dagelijks wordt overvoerd met de duizenden beelden van geweld uit het Midden-Oosten en andere delen van de wereld. Hier komt de biënnale achter de beschermende muren van de kunsthal even heel dichtbij de woelige Turkse politiek daarbuiten.