Dit is een artikel uit het NRC-archief

Boeken

De heldenzoeker

Op de vlucht voor een natie die haar ziel aan de duivel had verkocht, emigreerde Thomas Mann in 1938 naar de VS. Hoe Amerikaans werd hij? ‘Waar ik ben, daar is Duitsland.’ Het waren woorden van gewicht die Thomas Mann (1875-1955) aan een journalist dicteerde, direct na zijn aankomst per schip in New York, op

Op de vlucht voor een natie die haar ziel aan de duivel had verkocht, emigreerde Thomas Mann in 1938 naar de VS. Hoe Amerikaans werd hij?

‘Waar ik ben, daar is Duitsland.’ Het waren woorden van gewicht die Thomas Mann (1875-1955) aan een journalist dicteerde, direct na zijn aankomst per schip in New York, op 21 februari 1938. ‘Ik draag mijn Duitse cultuur in mij.’ Dit was het aplomb dat van de grote schrijver verwacht mocht worden. Voor veel Amerikanen was Mann, die in 1929 de Nobelprijs voor Literatuur had gekregen, synoniem met de ware Duitse cultuur - die in Duitsland zelf vertrapt werd. In de veertien jaren van zijn Amerikaanse ballingschap - hij vluchtte voor Hitler, hij vertrok wegens McCarthy - belichaamde hij alles wat van waarde was van een natie die haar ziel aan de duivel had verkocht. Hij was een levend symbool - symbool voor de schrijver als moreel geweten, voor het weerbarstige humanisme in tijden van verschrikking, voor morele standvastigheid tegenover opportunisme en verdwazing. Toen het duidelijk werd dt Hitler de oorlog zou verliezen, zagen veel naar Amerika uitgeweken Duitsers hem zelfs als gedroomde kandidaat voor het presidentschap van de nieuwe Bondsrepubliek.

[..] Hoe Amerikaans werd Mann? In zijn boek wil Vaget onderzoeken hoe diep de ervaring van Mann met zijn nieuw gekozen vaderland was. In hoeverre liet hij zich werkelijk in met land en cultuur, eerst in Princeton waar hij korte tijd resideerde, later aan de Westkust, waar hij in Pacific Palissades een huis liet bouwen? Je zou de aanpak deze biograaf grondig kunnen noemen- als dat woord niet hopeloos tekort schoot.

Thomas Mann, der Amerikaner is op het eerste gezicht het werk van een onvoorstelbare droogkloot en mierenneuker. Geen feit wordt over het hoofd gezien, geen detail blijft ongenoemd, ieder aspect van Manns Amerikaanse verblijf wordt tegen het licht gehouden, en daarna nog eens. Van zijn vele en langdurige lezingentournees kriskras door de VS worden kaartjes afgedrukt. [..]

Je mond valt open bij zoveel onverstoorbare precisie. Tijdens het lezen maakte een licht gevoel van plaatsvervangende schaamte zich van me meester. Vaget heeft iets van een literaire stalker. Hoewel hij met zijn formele zinnen keurig op afstand blijft, vraag je je op een gegeven moment toch af of het behalve nuttig ook kies is, om zoveel alledaagse details over een mens te weten te komen. Wie doet zo iets. En vooral: wie wil dit lezen?

Het antwoord op die laatste vraag luidde tot mijn verbazing: ik. Ik heb Vagets boek verslonden. Ik vond het fascinerend. Zijn gortdroge aanpak staat in een schril contrast met die van Evelyn Juers, een Duits-Australische essayisten, die in House of Exile de geschiedenis van de Duitse emigrantenliteratuur tot onderwerp neemt. Thomas Mann speelt een grote rol, maar de werkelijke hoofdpersoon is zijn broer Heinrich, schrijver van romans als Der Untertan en het onlangs in het Nederlands vertaalde De jeugd van koning Henri Quatre. Heinrich Mann (1871-1950) belandde in de nazi-jaren na moeizame omzwervingen eveneens aan de westkust van de VS. Hij stierf in Santa Monica in 1950- een gebroken man.

Voor Juers zijn de feiten juist ondergeschikt aan haar verbeelding. Ze houdt, anders dan Vaget, geen afstand maar probeert in een poëtische taal de mannen en vrouwen waarover ze schrijft zo dicht mogelijk op de huid te zitten. Ze verplaatst zich in een snikkende Heinrich Mann op de avond van de zelfmoord van zijn vrouw, het ogenschijnlijke robuuste, maar hopeloos beschadigde ex-animeermeisje Nelly Kroger. Juers neemt die wanhopige avond als opmaat voor de Exil-ervaring van een hele generatie Duitse schrijvers, een verhaal van pijn, verlies en desperate volharding. Het duizelt van de namen en indrukken, in poëtische details die het alledaagse ineens een onverwachte diepte moet geven.’

Abonnees kunnen de volledige bespreking van de boeken over Thomas en Heinrich Mann hier lezen.